در شب آخر ماه صفر سال ۲۰۳ هجری قمری، خورشید امامت در دیار غربت طوس به افق شهادت رسید و عالم آل محمد(ص)، علی بن موسی الرضا(ع)، پس از عمری مجاهدت علمی و فرهنگی، جام زهرِ مأمون عباسی را نوشید و به دیدار حق شتافت. ولادت ایشان در یازدهم ذیقعده سال ۱۴۸ قمری در مدینه منوره بود و دوران ۲۰ ساله امامت ایشان، یکی از پرفراز و نشیبترین مقاطع تاریخ تشیع به شمار میرود.
یادداشت از: سید حبیبالله وکیلزاده-کارشناس ارشد تاریخ-عصر امام رضا (ع) را میتوان دوره شکوفایی علوم اسلامی و همزمان با ورود افکار و مکاتب فکری گوناگون به جهان اسلام دانست. فضای نسبتاً باز علمی که در دوران مأمون عباسی به اوج خود رسیده بود، بستر مناسبی برای تبادل اندیشه فراهم آورده بود. امام رضا (ع) با بهرهگیری از این فرصت، به احیای گفتمان علمی و کلامی پرداختند و در مناظراتی گسترده با سران ادیان الهی، اندیشمندان مذاهب مختلف و صاحبان آرا و عقاید گوناگون، به دفاع از حقانیت دین اسلام و مبانی شیعه پرداختند. شیخ صدوق در کتاب ارزشمند «عیون اخبار الرضا» که از معتبرترین منابع روایی شیعه درباره زندگی و آثار امام هشتم به شمار میرود، ابعاد گسترده این مناظرات علمی و کلامی را به تفصیل گزارش کرده است.
نقش اباصلت هروی در ثبت وقایع
یکی از یاران نزدیک و راویان موثق امام رضا (ع)، عبدالسلام بن صالح معروف به «اباصلت هروی» بود که بخش مهمی از وقایع زندگی آن حضرت را ثبت و ضبط کرده است. اباصلت که خود از راویان و دانشمندانی بود که در مجالس علمی حضور داشت، کتاب «وفاة الرضا» را در شرح احوال و چگونگی شهادت امام نگاشت و شیخ صدوق نیز در تألیف عیون الاخبار از این اثر بهره برده است. همراهی او با امام (ع) از مدینه تا نیشابور و طوس، زمینهساز ثبت دقیق وقایعی همچون حدیث «سلسله الذهب» و وقایع پایانی عمر امام شد.
حدیث سلسلة الذهب؛ گوهر ولایت در نیشابور
از جمله برکات هجرت امام رضا (ع) به ایران، حدیث مشهور«سلسلة الذهب» است که در نیشابور توسط ایشان بیان شد. اباصلت هروی این واقعه را چنین گزارش کرده است: «همراه علی بن موسی الرضا بودم هنگامی که از نیشابور خارج شد، در حالی که بر استری خاکستری سوار بود ناگهان گروهی از دانشمندان و محدثان همچون محمد بن رافع، احمد بن حارث، یحیی بن یحیی و اسحاق بن راهویه مهار مرکب امام را گرفتند و گفتند: تو را به حق پدران پاکت، حدیثی از پدر بزرگوارت برای ما نقل کن. امام سر از هودج بیرون آورد و فرمود: پدرم موسی بن جعفر از پدرش جعفر بن محمد از پدرش محمد بن علی از پدرش علی بن حسین از پدرش شهید کربلا از پدرش علی بن ابیطالب نقل شده که فرمود حبیبم و نور چشمم رسول الله فرمود جبرئیل برایم روایت کرد که خداوند عزوجل به من چنین گفت: «لا اله الا الله دژ من است هر کس این کلمه را بگوید داخل در دژِ من خواهد شد و هر کس در دژ من داخل شود از عذابم در امان خواهد بود».
ولایتعهدی اجباری؛ تدبیر سیاسی مأمون
مهمترین واقعه سیاسی حیات امام رضا (ع)، واقعه ولایتعهدی بود. مأمون عباسی که با شورشهای علویان مواجه شده بود، در سال ۲۰۰ قمری، امام رضا (ع) را از مدینه به مرو، پایتخت خود، احضار کرد و با اصرار فراوان، ولایتعهدی خویش را به ایشان تحمیل نمود. منابع تاریخی نقل کردهاند که مأمون با تهدید و اکراه، امام را به پذیرش این مقام مجبور ساخت؛ بهگونهای که خطاب به امام فرمود: «اگر از قبول پیشنهاد ولایتعهدی خودداری کنی، تو را به زور وادار به این کار میکنم». اباصلت هروی نیز در این باره نقل کرده است: «مامون ولایتعهدی را به امام واگذاشت تا به مردم نشان دهد که او چشم به دنیا دارد و بدینترتیب، موقعیت معنوی خود را پیش آنها از دست بدهد». امام رضا(ع) به شرطی ولایتعهدی را پذیرفتند که در امور حکومتی هیچ دخالتی نکنند و عزل و نصبی را انجام ندهند. با این شرط هوشمندانه، امام عملا مامون را خلع سلاح کرد و به همگان فهماند که چنین ولیعهدی در عمل ولیعهد نیست چرا که در هیچ اموری دخالت نمیکند.
خدمات علمی و مناظرات کلامی
امام رضا (ع) در طول اقامت در خراسان، با دانشمندان و متکلمان ادیان مختلف به مناظره مینشستند. شیخ صدوق در عیون الاخبار، ابواب متعددی را به این مناظرات اختصاص داده است که از جمله آنها میتوان به مناظره با سلیمان مروزی، علمای ادیان دیگر، و بحث در مورد عصمت انبیا اشاره کرد. این مناظرات که به یک نهضت علمی عظیم تبدیل شد، نشاندهنده احاطه کامل امام بر علوم مختلف و آگاهی ایشان از زبانهای گوناگون بود. امام با تکیه بر اصول علمی و برهانهای عقلی، چنان در این مجالس علمی میدرخشیدند که همگان به فضل و برتری ایشان اذعان میکردند. محبوبیت روز افزون امام(ع) در نزد مردم و بزرگان علم و فرهنگ سبب شد مامون از ناحیه ایشان احساس خطر شدیدی کند به طوری که این خلیفه عباسی نقشه به شهادت رساندن ایشان را کشید.
امام رضا (ع) پس از حدود سه سال اقامت در خراسان، در سن ۵۵ سالگی، در سفر مأمون از مرو به بغداد، در منطقه طوس به شهادت رسیدند. بر اساس منابع معتبر تاریخی به ویژه منابع شیعی، ایشان به دستور مأمون با انگور زهرآلود مسموم و به شهادت رسیدند. برخی روایتها نیز عصاره انار زهرآلود را عامل شهادت ایشان میدانند. شیخ صدوق در عیون الاخبار، بخشی را به پیشگویی امام از مسموم شدن خود و چگونگی شهادت ایشان اختصاص داده است. اکثر مورخان اهل سنت نیز تاریخ شهادت امام را روز شنبه اواخر ماه صفر سال ۲۰۳ هجری در دوران خلافت مأمون عباسی ثبت کردهاند. پیکر مطهر ایشان در بقعه هارونیه در روستای سناباد که امروزه به حرم مطهر رضوی در مشهد مقدس تبدیل شده است به خاک سپرده شد.
زندگی و شهادت امام رضا (ع) به عنوان یکی از برجستهترین چهرههای تاریخ اسلام، حاوی پیامهای عمیقی است. سیره علمی ایشان، الگویی برتر از آزاداندیشی دینی و جدال احسن با مخالفان است. هجرت اجباری ایشان به ایران، نه تنها به گسترش تشیع انجامید، بلکه مبدأ تحولی عظیم در عرصه علم و فرهنگ این مرز و بوم شد. شهادت مظلومانه ایشان در غربت، یادآور این حقیقت است که همواره در طول تاریخ، حق با باطل در ستیز بوده است. امروز بارگاه ملکوتی ایشان در مشهد، کانون مهر و محبت و خاستگاه وحدت و یکپارچگی مسلمانان جهان است.
منابع:
*شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، عیون اخبار الرضا علیه السلام، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
* شیخ مفید، محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
* ابناثیر، عزالدین علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت: دارصادر، ۱۴۰۲ق.
*مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، قم: دارالهجره، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
*اصفهانی، ابوالفرج علی بن حسین، مقاتل الطالبین، بیروت: موسسه الاعلمی، چاپ دوم، ۱۹۸۷م.
