۲۹ ذیالقعده، سالروز شهادت نهمین اختر تابناک امامت و ولایت حضرت امام جواد(ع) است که به دست معتصم عباسی به شهادت رسیدند.
یادداشت از: سید حبیب الله وکیل زاده، کارشناس ارشد تاریخ- در ساعات پایانی ۲۹ ذیالقعده سال ۲۲۰ هجری قمری، امام محمد تقی(ع) ملقب به «جواد» و «تقی»، در سن ۲۵ سالگی در بغداد به شهادت رسید. این رویداد تلخ، پس از یک دوره کوتاه اما پرماجرای امامت هفدهساله رقم خورد؛ دورهای که نشان داد دستگاه خلافت عباسی حتی با جوانترین امام معصوم نیز مدارای واقعی ندارد.
امام جواد(ع) پس از شهادت پدر بزرگوارشان امام رضا(ع) در خراسان (۲۰۳ ق)، در حالی که کودکی بیش نبود، مسئولیت امامت را بر عهده گرفت. این خردسالی، معجزهای الهی و چالشی برای جریانهای فکری وقت بود؛ اما عباسیان را از بیم نفوذ سیاسی و معنوی علویان خلاص نکرد.
خلافت مأمون عباسی که پیشتر امام رضا(ع) را به ولیعهدی برگزیده بود، در برخورد با امام جواد(ع) سیاستی دوگانه در پیش گرفت. از یک سو با ازدواج اجباری دختر خود «امالفضل» با امام، کوشید تا تحرکات ایشان را زیر نظر داشته باشد؛ از سوی دیگر، مجال مناظرات علمی را فراهم کرد تا بر ناتوانی احتمالی امام در سن کم، صحه بگذارد، اما هر بار نبوغ و احاطه علمی امام، دانشمندان رسمی دربار را به زانو در میآورد.
با روی کار آمدن معتصم (برادر مأمون)، جوّ اختناق علیه خاندان علوی تشدید شد. منابع تاریخی از جمله «ارشاد» شیخ مفید و «تاریخ طبری» به نقل از راویانی نظیر «ابوهاشم جعفری» و «علی بن مهزیار» گزارش دادهاند که معتصم عباسی با تحریک برخی از درباریان و حتی امالفضل عباسی (که از امام فرزندی نیافت و کینه به دل گرفت) زهر را در طعام ایشان ریخت.
امام جواد(ع) پس از خوردن غذای مسموم، چند روزی در بستر بیماری بود و در نهایت در محله «کوفه» یا «حرب» بغداد به شهادت رسید. پیکر مطهر ایشان در کنار مرقد مطهر جد بزرگوارشان امام موسی کاظم (ع) در کاظمین، و در مکانی که امروز حرم کاظمین نام دارد، به خاک سپرده شد.
شهادت امام جواد(ع) در سن ۲۵ سالگی، نشانه آشکار ترس عمیق خلافت از بقای یک رهبر الهی بود؛ حتی اگر آن رهبر به دلیل جوانی، ظاهراً فرصت تشکیل جریان سیاسی گسترده را نیافته بود. عباسیان به خوبی آموخته بودند که هر امام معصوم، با وجود هر مراقبتی، به تدریج شبکه سازمانیافتهای از شیعیان را سامان میدهد. از این رو، «شهادت» در سیره امام جواد(ع) الگویی تکراری شد همان گونه که بسیاری از امام قبل از ایشان با زهر به شهادت رسیدند.
نکته شگفتانگیز در دوران کوتاه امامت جوادالائمه(ع)، رشد کمی و کیفی مناظرات علمی است. ایشان با اندیشمندان مذاهب گوناگون (اهل سنت، معتزله، صوفیه و حتی پزشکان و منجمان) به بحث مینشستند و چنان غلبه علمی داشتند که لقب «جواد»(بخشنده) را از نظر علم و حلم، شایسته یافتند. این میراث، بعدها الهامبخش حوزههای علمیه شیعه در نحوه تعامل با جریانهای فکری معاصر شد.
خدمات علمی امام جواد (ع)
امام محمد تقی(ع) معروف به «جواد» در حالی در سن ۷ سالگی به امامت رسید که بزرگترین چالش پیش روی ایشان، اثبات صلاحیت علمی در کودکی بود. عباسیان و برخی از بزرگان درباری به گمان اینکه یک کودک نمیتواند پاسخگوی مسائل فقهی و کلامی باشد، دست به آزمونهای علمی زدند. اما نتیجه، شکست مکرر آنان و ثبت خدمات علمی برجستهای بود که الهامبخش نسلهای بعدی شد.
امام جواد(ع) با برگزاری جلسات مناظره در حضور مأمون و معتصم عباسی، روشی نوین برای دفاع از عقاید شیعه پی ریخت. برخی از مشهورترین مناظرات ایشان مناظره با یحیی بن اکثم (قاضیالقضات عباسی) بود که در مجلس مأمون، امام جواد (ع) که حدود ۹ سال داشت، با استدلال قرآنی و روایی، مسئله «حدّ زنای محصنه» را چنان تبیین کرد که یحیی متحیر ماند.
مناظره با علمای اهل سنت و فرقههای دیگر در موضوعات «خلافت و امامت»، «فضل علی بن ابیطالب»، «جبر و تفویض» و «سجده بر تربت»، ایشان چنان مسلط و روشنگر بودند که مخالفان را به اعتراف واداشت.
تربیت شاگردان برجسته
گرچه عمر کوتاه بود، اما حلقه درسی امام جواد(ع) در مدینه و بغداد، شاگردانی را پرورش داد که بعدها از راویان حدیث و فقیهان بزرگ شیعه شدند از جمله محمد بن سنان، احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی، حسین بن سعید اهوازی و علی بن مهزیار اهوازی است.
تبیین مباحث کلامی و اعتقادی
در شرایطی که فرقههای معتزله، اشاعره و غلات در حال گسترش بودند، امام جواد(ع) به تبیین دقیق عقاید شیعه پرداخت.
رد غلو: ایشان به شدت با غلات (کسانی که برای امامان مقام خدایی قائل بودند) برخورد کردند و آنان را از خود طرد نمود.
تبیین بداء، تقیه و رجعت: با استدلالهای عقلی، این مفاهیم پیچیده کلامی را در حد فهم خواص و عوام توضیح داد.
مفهوم «امامت» و «عصمت»: در پاسخ به شبهات، اثبات کرد که امام باید معصوم باشد و این عصمت لازمه حفظ دین است.
احیای سنت «مناظره قرآنی» و تفسیر
امام جواد(ع) در برابر کسانی که تنها به ظاهر قرآن بسنده میکرد، روش تفسیر قرآن به قرآن و تفسیر با استفاده از احادیث معصومان را ترویج داد. نقل شده که ایشان بارها در پاسخ به سوالات، آیهای را تلاوت کرده و با توجه به شأن نزول و قرائن، معنای دقیق آن را آشکار میساخت.
خدمات علمی امام جواد(ع) علیرغم عمر کوتاه ۲۵ ساله و امامت هفدهساله(که بخش اعظم آن زیر نظر شدید مأمون و معتصم بود)، شامل موارد زیر بود:
حوزه خدمت شاخص
کلام و عقاید پیراستن تشیع از غلو و جبرگرایی
فقه و حدیث تربیت راویان بزرگ و تدوین مسائل شرعی
مناظره و منطق غلبه بر بزرگترین دانشمندان دربار عباسی در سن کودکی
نظام آموزشی راهاندازی جلسات درس در مدینه با وجود موانع امنیتی
بنیاد نظری اثبات امکان امامت خردسال معصوم و نقد نظریه «بلوغ شرط امامت»
این خدمات سبب شد که امام جواد(ع) به عنوان «باب العلم النبوی» و «وارث علوم انبیا» در منابع شیعه و حتی برخی منابع اهل سنت شناخته شود. شاگردان ایشان بعدها در شکلگیری تمدن اسلامی نقش مستقیم داشتند؛ چنان که «احمد بن محمد عیسی اشعری» پایهگذار حوزه علمیه قم شد.
منابع:
– طقوش، محمد سهیل(1383): دولت عباسیان، ترجمه حجت الله جودکی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
– شهرستانی، محمد عبدالکریم(1968): الملل و النحل، قاهره، موسسه الحلبی و شرکاه.
–شیخ مفید(1389): الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی،تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
