«غزوه بدر» علاوه بر پیروزی نظامی مسلمانان از جهت دینی در روحیه مردم مدینه و اطراف آن اثر فراوان نهاد و سبب شد هیمنه قریش که خود را در شبهجزیره عربستان بیرقیب میدانست، فرو بریزد.
جنگ بدر که به «بَدرُ الکُبری» معروف است در ۱۷ رمضان سال دوم هجری میان سپاه قریش و سپاه مسلمانان رخ داد و نتایج مهمی برای مسلمانان در پی داشت. پیامبر اعظم(ص) شخصاً خود فرماندهی سپاه ۳۱۳ نفری مسلمانان را که یک چهارم آنان را مهاجران و سه چهارم انصار بودند بر عهده گرفتند. در این جنگ امیر مؤمنان علی(ع) گذشته از فداکاریهایی که نسبت به پیامبر اسلام داشت، پشت سپاه اسلام نیز بود و چند تن از دلاوران مکه که به شجاعت معروف بودند به دست او کشته شدند و شجاعتِ امام ونصرت الهی بود که پیروزی لشکر اسلام را مسلم ساخت.
در این جنگ بسیاری از کفار قریش از جمله سران عالیرتبه به هلاکت رسیدند و جنگ خیلی زود با پیروزی مسلمانان به پایان رسید. منطقه بدر ناحیهای سرسبز و برخوردار از منابع آب در ۱۵۰ کیلومتری جنوب مدینه است. بدر در محل پیوستن راه مدینه به راه کاروانرو مکه به شام قرار داشت و به سبب وجود آب، استراحتگاه کاروانها بود.
جنگ بدر را میتوان جزء جنگهای دفاعی حضرت محمد(ص) دانست. گرچه ظاهر این جنگ تهاجمی است، اما قطعاً دفاعی است، چراکه زمینههای وقوع جنگ را زمانی باید دانست که مسلمانان مجبور شدند از مکه به مدینه هجرت کنند. مسلمانان زمانی که شنیدند اموالشان در مکه توسط مشرکان غارت شده است، تصمیم به شناسایی اموال غارت شده خود گرفتند.
رهبری قریش متوجه این حضور رسول خدا(ص) در منطقه شد به همین جهت موقعیت را مغتنم شمرده و تصمیم گرفتند با حضور نظامی و کاملاً مجهز در مقابل مسلمانان ظاهر شوند و پرونده اسلام را به خیال خود مختومه کنند. تعداد لشکر آماده به جنگ مشرکان مکه به استثنای نیروهای کمکی در این جنگ از ۳ برابر مسلمانان افزون بود. کفار با آمادگی کامل برای جنگ به منطقه بدر وارد شدند و در مقابل مسلمانانی قرار گرفتند که هیچ گونه آمادگی جنگی نداشتند. سرانجام با وجودی که تعداد و تجهیزات سپاهیان قریش چند برابر مسلمانان بود با رشادت مسلمانان و نصرت الهی کفار قریش شکست سختی را متحمل شدند که در این خصوص باید به درایت و مدیریت حضرت محمد(ص) نیز اشاره کنیم. قدرت مدیریت نظامی رسولالله سبب شد بهترین مکان برای جنگ در نظر گرفته شود و مشاورههای نظامی که ایشان از صحابه کارآزموده خود دریافت کردند صحنه نبرد نظامی را به نفع مسلمانان تغییر داد.
تعداد زیادی از سران و طوایف قریش در این جنگ به فرماندهی ابوجهل شرکت داشتند که بیشتر این سران و از جمله ابوجهل در جنگ بدر کشته شدند. این شکست قریش پیامدهایی داشت؛ اول اینکه سرانِ قریش در این جنگ کشته شدند و یک بحران عظیم در میان قریش پدیدار شد. این شکست برای افرادی که در مکه اسم و رسمی داشتند قابل قبول نبود، بهطوری که «ابولهب» که از شرکت در جنگ بدر خودداری کرده بود نتوانست ننگ شکست را تحمل کند و چند روز بعد از غصه مرد.
ابوسفیان که قبل از آغاز جنگ بدر کاروان تجاری خود را از مسیری دیگر به سلامت به مکه رسانده بود، به نوعی در این درگیری شرکت نکرد، اما به هر حال سران دیگر قریش زمینه جنگ بدر را فراهم کردند و دنبالهرو ابوسفیان نشدند و در برابر سپاه اسلام صفآرایی کردند که اغلب آنان نیز کشته و تعدادی هم اسیر شدند. از طرفی هم موقعیتی برای سپاهیان مسلمان فراهم شد که بتوانند بزرگترین دشمن خود را در یک آوردگاه نظامی شکست دهند و این دستاوردی بود که نتایجش در شبهجزیره عربستان خیلی بزرگ جلوه کرد و مسلمانان در اولین رو دررویی رسمی سربلند بیرون آمدند و در مقابل، قریش با همه قدرت و غروری که داشت شکست غیر قابل قبولی را متحمل شد.
یکی از نتایج مهم جنگ بدر این بود که ابهت و هیمنه قریش که خود را در شبهجزیره عربستان بیرقیب میدانست فروپاشید و از طرفی هم مسلمانان که قبل از جنگ بدر از سوی قریش و دیگر گروهها در شبهجزیره به حساب نمیآمدند، ابهت خاصی پیدا کردند و موقعیت قریش تضعیف شد. بنابر افکار متعارف عرب نیروی ۳۰۰ نفری هرگز نمیتوانست نیروی ۱۰۰۰ نفری را مورد حمله قرار دهد که در عمل بر عکس آن رخ داد.
قرآن کریم در سوره انفال هم در خصوص جنگ بدر زاویه دیگری را مطرح میکند و آن بحث امدادهای الهی است. از طرفی هم قرآن تصریح میکند که اگر مسلمانان در آرمانهای الهی پایداری کنند خدا هم آنها را یاری میکند. به هر حال زمانی امداد الهی شامل حال مسلمانان شد که آنان در راه خدا پایداری کردند.
بعد از جنگ بدر است که زمینه قدرتی یابی مسلمانان در مدینه تثبیت میشود و در آینده موجب گسترش قدرت آنان در سراسر شبهجزیره عربستان میشود.
قرآن کریم در آیهای قبل از جنگ تصریح میکند «که اذن جهاد به مسلمانان داده شده است، چرا که مورد ظلم واقع شدهاند». یکی از مصادیق ظلمی که بر مسلمانان رفته بود، ضبط اموال آنان از سوی قریش بود. غنائمی که پس از جنگ بدر به دست مسلمانان افتاد بخش قابل توجهی از خسارت مسلمانان را مرتفع کرد.
جنگ بدر گذشته از پیروزی نظامی از جهت دینی در روحیه مردم مدینه و اطراف آن اثر فراوان نهاد و دانستند که تنها با ایمان خود به اسلام و تکیه بر یاری خدا بر دشمنی چنان قوی پیروز شدند. اثر این جنگ از نظر پیروزی معنوی آنچنان بود که سالها پس از رحلت رسول خدا(ص) خاندانهایی بر خود میبالیدند که پدرانشان در جنگ بدر حاضر بودهاند. وقتی قبیلههای اطراف یثرب دیدند محمد(ص) با گروهی در حدود یکسوم سپاه مکه، قریش را با چنان شهرت و عظمت شکست داد، گفتند این حقانیت دین او بود. کسانی از مردم مکه که در این جنگ کشته شدند، مردمی کارآزموده در کار بازرگانی بودند که رشته حیات اقتصادی شهر در دست آنان بود که این امر نیز ضربه بزرگی به کفار قریش وارد کرد.
*منابع
شهیدی، سید جعفر(۱۳۸۳): تاریخ تحلیلی اسلام، مرکز نشر دانشگاهی، تهران.
آ.ج.آربری و گروهی از نویسندگان(۱۳۷۷): تاریخ اسلام، پژوهش دانشگاه کمبریج، ترجمه احمد آرام، انتشارات امیرکبیر، تهران.
