دیابت نهتنها یک چالش پزشکی، بلکه مسئلهای اجتماعی و اقتصادی است که مدیریت آن نیازمند همکاری میان مردم، نظام سلامت، رسانهها و سیاستگذاران است. ۲۳ آبان، روزی برای بازاندیشی در رفتارهای فردی و جمعی ماست تا بدانیم پیشگیری همیشه سادهتر از درمان است.
دیابت یا «بیماری قند»، یکی از شایعترین بیماریهای غیرواگیر در جهان است که میلیونها نفر را درگیر کرده و سالانه جان صدها هزار نفر را میگیرد. طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، در حال حاضر بیش از ۵۰۰ میلیون نفر در سراسر جهان با یکی از انواع دیابت زندگی میکنند؛ آماری که اگر روند فعلی ادامه یابد، تا سال ۲۰۴۵ به حدود ۷۰۰ میلیون نفر خواهد رسید. این افزایش نگرانکننده، زنگ خطری برای تمام جوامع است؛ از کلانشهرهای صنعتی گرفته تا مناطق روستایی و کمبرخوردار.
دیابت، در نگاه نخست، یک بیماری متابولیکی است؛ اما در واقع، حاصل مجموعهای از تغییرات رفتاری، تغذیهای، روانی و اجتماعی است. افزایش مصرف مواد قندی و چربی، کمتحرکی، استرس مزمن، تغییر الگوی خواب و سبک زندگی شهری از مهمترین عوامل شیوع این بیماری هستند. در بسیاری از کشورها، حتی کودکان و نوجوانان نیز به دیابت نوع ۲ مبتلا میشوند؛ پدیدهای که در گذشته تقریباً مختص بزرگسالان بود.
ریشه در سبک زندگی
در دهههای اخیر، تغییر شیوه زندگی مردم باعث شده است که مرز میان سلامت و بیماری بهسادگی جابهجا شود. غذاهای آماده، نوشیدنیهای شیرین، بیتحرکی ناشی از مشاغل پشتمیزنشینی و استفاده مفرط از وسایل دیجیتال، زمینهساز افزایش قند خون و مقاومت بدن به انسولین شدهاند. پژوهشها نشان میدهد که تنها ۳۰ دقیقه پیادهروی روزانه میتواند احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ را تا ۴۰ درصد کاهش دهد. با این حال، اغلب افراد این هشدار ساده را جدی نمیگیرند تا زمانی که علائم بیماری ظاهر شود.
دیابت نوع ۱ که معمولاً در کودکی یا نوجوانی بروز میکند، نتیجه عملکرد نامناسب سیستم ایمنی است که به سلولهای تولیدکننده انسولین در لوزالمعده حمله میکند، اما دیابت نوع ۲—شایعترین نوع—اغلب حاصل سبک زندگی ناسالم است و با اصلاح عادات غذایی و فعالیت بدنی میتوان از بروز آن پیشگیری کرد.
شعار امسال: دسترسی برابر به مراقبتهای دیابت
شعار روز جهانی دیابت در سال ۲۰۲۵ بر «دسترسی عادلانه به خدمات پیشگیری، تشخیص و درمان دیابت برای همه» تأکید دارد. هنوز در بسیاری از کشورها، از جمله جوامع در حال توسعه، افراد به انسولین، آموزشهای لازم و خدمات پایش منظم قند خون دسترسی کافی ندارند. این نابرابری سلامت، نهتنها کیفیت زندگی بیماران را کاهش میدهد، بلکه هزینههای سنگینی بر دوش نظامهای درمانی میگذارد. در ایران نیز با وجود پیشرفتهای چشمگیر در حوزه تشخیص و درمان، همچنان چالشهای مهمی در زمینه آگاهی عمومی و پیشگیری وجود دارد. بسیاری از بیماران سالها بدون تشخیص زندگی میکنند و وقتی متوجه بیماری خود میشوند، عوارضی چون آسیب کلیوی، مشکلات بینایی، یا زخم پای دیابتی بروز کرده است. این وضعیت نشان میدهد که آموزش و اطلاعرسانی، باید همپای درمان، در اولویت نظام سلامت قرار گیرد.
نقش آگاهی در کنترل دیابت
آگاهی، نخستین گام برای کنترل این بیماری است. فردی که از عوامل خطر و نشانههای هشداردهنده دیابت آگاه باشد، زودتر به پزشک مراجعه میکند و شانس بیشتری برای کنترل بیماری دارد. رسانهها، مدارس، مراکز آموزشی و حتی محیطهای کاری میتوانند در افزایش آگاهی عمومی نقش مؤثری ایفا کنند. برای مثال، اجرای برنامههای «روز بدون قند»، مسابقات پیادهروی خانوادگی یا کمپینهای اطلاعرسانی در فضای مجازی، ابزارهایی ساده اما مؤثر برای جلب توجه مردم به سلامت متابولیکی هستند. در کنار آگاهی فردی، نقش محیط اجتماعی نیز انکارناپذیر است. شهری که مسیرهای امن برای پیادهروی ندارد، فروشگاههایی که پر از خوراکیهای فرآوریشدهاند و زندگیهایی که با استرس مزمن همراهاند، بستری مناسب برای گسترش دیابت فراهم میکنند، بنابراین مقابله با دیابت نهتنها وظیفه پزشکان، بلکه مسئولیتی همگانی است که از طراحی شهری تا سیاستگذاریهای اقتصادی را در بر میگیرد.
سلامت خانواده، محور پیشگیری
دیابت، بیماریای خانوادگی است؛ نه به این معنا که فقط از طریق ژن منتقل میشود، بلکه از آن جهت که سبک زندگی اعضای خانواده معمولاً مشابه است. اگر والدین تحرک کافی ندارند یا رژیم غذاییشان پر از قند و چربی است، احتمالاً فرزندانشان نیز همین مسیر را ادامه میدهند، بنابراین تغییر باید از خانه آغاز شود: انتخاب وعدههای غذایی سالمتر، محدود کردن نوشیدنیهای قندی، افزایش فعالیت بدنی گروهی و حتی گفتوگو درباره اهمیت سلامتی. مطالعات نشان داده است خانوادههایی که وعدههای غذایی خود را بهصورت جمعی و با غذاهای خانگی میگذرانند، کمتر در معرض اضافه وزن و دیابت قرار دارند. اهمیت چنین رفتارهایی در جامعهای مانند ایران که ارزش خانواده در آن بالاست، دوچندان میشود.
فناوری در خدمت بیماران دیابتی
در سالهای اخیر، فناوریهای نوین پزشکی نقش بزرگی در مدیریت دیابت داشتهاند. دستگاههای اندازهگیری مداوم قند خون، اپلیکیشنهای پایش رژیم غذایی و حتی پمپهای انسولین هوشمند، به بیماران کمک میکنند تا کنترل دقیقتری بر وضعیت خود داشته باشند. استفاده از دادههای هوشمند برای تحلیل روند قند خون و شخصیسازی درمان، افق تازهای برای کنترل مؤثر بیماری گشوده است.با این حال، چالش اصلی در دسترس بودن این فناوریهاست. بسیاری از بیماران بهویژه در مناطق کمبرخوردار از چنین امکاناتی محروماند. به همین دلیل، دولتها و نهادهای اجتماعی باید در سیاستگذاریهای خود عدالت سلامت را در اولویت قرار دهند.
مسئولیت اجتماعی در برابر دیابت
دیابت صرفاً یک موضوع پزشکی نیست؛ مسئلهای اجتماعی است که پیامدهای اقتصادی، روانی و فرهنگی دارد. غیبتهای کاری، هزینههای دارویی، کاهش بهرهوری و فشار روحی بر خانوادهها از جمله پیامدهای گسترده این بیماریاند، بنابراین پیشگیری از دیابت به معنای صرفهجویی در هزینهها و ارتقای کیفیت زندگی جامعه است. سازمانها، شرکتها و نهادهای محلی میتوانند با برنامههایی مانند غربالگری کارکنان، ایجاد فضاهای ورزشی، یا تأمین وعدههای غذایی سالم در محیط کار، سهمی در کنترل این بحران جهانی داشته باشند. سلامت کارکنان، در نهایت، سلامت جامعه است.
نگاهی به آینده
جهان امروز درگیر تغییرات سریع سبک زندگی است، اما آینده سلامت بشر به انتخابهای امروز ما بستگی دارد. اگر آموزش، پیشگیری و آگاهی را جدی بگیریم، میتوانیم روند صعودی ابتلا به دیابت را متوقف کنیم. هر فرد با تصمیمات کوچک—از کاهش مصرف قند گرفته تا ۳۰ دقیقه پیادهروی روزانه—میتواند بخشی از راهحل باشد.
روز جهانی دیابت، تنها یادآور رنج بیماران نیست؛ بلکه پیامی امیدبخش برای ساختن جامعهای سالمتر است. جامعهای که در آن علم، سیاست و مسئولیتپذیری اجتماعی در کنار هم قرار گیرند تا سلامت به امری همگانی و پایدار تبدیل شود.
مریم ترکزاد
