این روز که از سوی سازمان ملل متحد با هدف ترویج آگاهی جهانی درباره ضرورت تبادل آزاد دادهها و دانش برای رشد اقتصادی، اجتماعی و انسانی نامگذاری شده، امسال بیش از هر زمان دیگری با مسئله شکاف دیجیتال، امنیت داده و سواد اطلاعاتی پیوند خورده است.
نخستین بار در سال ۱۹۷۲، مجمع عمومی سازمان ملل متحد تصمیم گرفت روز ۲۴ اکتبر، همزمان با روز منشور ملل متحد، بهعنوان «روز اطلاعرسانی توسعه جهانی» گرامی داشته شود؛ روزی برای تأکید بر نقش حیاتی جریان اطلاعات در تسریع روند توسعه، بهویژه در کشورهای در حال توسعه. هدف اصلی از تعیین این روز، «افزایش آگاهی عمومی درباره چالشهای توسعه و ارتقای همکاری جهانی برای استفاده از فناوریهای ارتباطی در خدمت پیشرفت» اعلام شد.
اکنون در دهه سوم قرن بیستویکم، اطلاعات نهتنها ابزار آگاهی، بلکه شریان حیاتی اقتصاد جهانی است. گزارش سال ۲۰۲۴ برنامه توسعه ملل متحد (UNDP) نشان میدهد کشورهایی که در دهه گذشته شاخص «دسترسی باز به دادهها» را ارتقا دادهاند، بهطور میانگین رشد اقتصادی ۲.۴ درصدی بیشتر از کشورهایی داشتهاند که در سیاستهای اطلاعاتی بسته عمل کردهاند، همچنین بانک جهانی اعلام کرده است که تنها ۶۰ درصد جمعیت جهان از اینترنت پرسرعت برخوردارند و این شکاف، مانع اصلی تحقق توسعه پایدار در بسیاری از مناطق آفریقا و جنوب آسیاست.در عصر «اقتصاد دادهمحور»، اطلاعات به منبعی راهبردی تبدیل شده که ارزش آن در سال ۲۰۲۵ به بیش از سه تریلیون دلار برآورد میشود. با این حال، بخش عمدهای از این ارزش در اختیار کشورهای صنعتی قرار دارد و کمتر از ۲۰ درصد از دادههای تولیدشده در کشورهای در حال توسعه در زنجیره ارزش جهانی ثبت یا تحلیل میشود. این عدم توازن، همان چیزی است که سازمان ملل آن را «شکاف اطلاعاتی جهانی» مینامد؛ شکافی که اگر برطرف نشود، نابرابریهای اقتصادی و دانشی را عمیقتر خواهد کرد.از سوی دیگر، اطلاعات در خدمت توسعه باید بر پایه اعتماد و شفافیت بنا شود.
دبیرکل سازمان ملل در پیام سال ۲۰۲۵ خود تأکید کرده است: «دسترسی به دادهها باید در خدمت مردم و نه علیه آنها باشد. جوامع بدون شفافیت و امنیت اطلاعات، هرگز توسعهیافته نخواهند بود.» در همین راستا، سازمان ملل در چارچوب اهداف توسعه پایدار (SDGs) بهویژه در بند ۱۶.۱۰، بر لزوم تضمین دسترسی عمومی به اطلاعات و حفاظت از آزادیهای بنیادین تصریح کرده است.
در ایران نیز مفهوم «توسعه اطلاعاتی» در سالهای اخیر در قالب سیاستهایی چون «دولت هوشمند»، «دادهباز ملی» و «شبکه ملی اطلاعات» مورد توجه قرار گرفته است. وزارت ارتباطات و سازمان فناوری اطلاعات ایران طی برنامه هفتم توسعه اعلام کردهاند که تا پایان سال ۱۴۰۵، بیش از ۹۰ درصد خدمات دولتی باید بهصورت الکترونیکی و قابل دسترسی عمومی ارائه شود. افزون بر آن، بیش از ۵۰ پایگاه داده ملی در حوزههای سلامت، آموزش، تجارت و محیطزیست در حال یکپارچهسازی هستند تا بستر تصمیمگیری دادهمحور در سیاستگذاری عمومی تقویت شود.با این حال، چالشهای متعددی پیش روی توسعه اطلاعاتی در سطح ملی و جهانی وجود دارد. نخست، مسئله «سواد داده» یا توانایی تحلیل و استفاده از دادههاست که بنا بر گزارش یونسکو، تنها ۴۱ درصد از بزرگسالان در کشورهای در حال توسعه از مهارتهای پایه تحلیل اطلاعات دیجیتال برخوردارند. دوم، تهدیدهای امنیتی و حریم خصوصی است که با گسترش هوش مصنوعی و شبکههای اجتماعی شدت یافته و اعتماد عمومی به تبادل اطلاعات را کاهش داده است و سوم، نابرابری زیرساختی در مناطق روستایی و کمترتوسعهیافته که موجب میشود اطلاعات بهصورت نامتوازن در جامعه جریان یابد.در سطح بینالمللی، نهادهایی همچون اتحادیه بینالمللی مخابرات (ITU)، یونسکو و برنامه جهانی داده باز (OGP) نقش کلیدی در تدوین سیاستها و استانداردهای مربوط به دسترسی آزاد به دادهها دارند. بر پایه آمار ITU در سال ۲۰۲۵، بیش از ۵.۶ میلیارد نفر در جهان به اینترنت متصلاند، اما هنوز حدود ۲.۵ میلیارد نفر بهویژه در کشورهای جنوب صحرای آفریقا و بخشهایی از آسیا از این امکان محروماند. این عدد یادآور مسئولیت جمعی کشورها در سرمایهگذاری بر زیرساختهای اطلاعاتی و آموزش دیجیتال است.
موضوع امسال روز اطلاعرسانی توسعه جهانی، براساس اعلام سازمان ملل، «اطلاعات در خدمت انسان و زمین» است؛ شعاری که بر همبستگی میان توسعه دیجیتال و پایداری زیستمحیطی تأکید دارد. امروز، دادهها میتوانند در خدمت کاهش مصرف انرژی، پیشبینی بلایای طبیعی، کنترل آلودگی هوا و مدیریت منابع آب باشند. نمونه بارز آن، استفاده از سامانههای ماهوارهای برای پیشبینی خشکسالی و مدیریت کشاورزی هوشمند در کشورهای خشک است که توانسته بازدهی تولید را تا ۲۵ درصد افزایش دهد.در کنار دولتها، نقش بخش خصوصی و جامعه مدنی نیز در توسعه اطلاعات انکارناپذیر است. شرکتهای فناوری، پلتفرمهای دادهباز و استارتآپهای اجتماعی با ارائه خدمات نوآورانه، دسترسی عمومی به دانش را گسترش میدهند. اما لازم است چارچوبهای اخلاقی و قانونی شفاف برای استفاده از دادهها تدوین شود تا اعتماد عمومی حفظ گردد. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) در گزارش اخیر خود تأکید کرده است که اقتصاد داده، تنها زمانی پایدار خواهد بود که «حق دانستن» و «حق فراموش شدن» بهصورت همزمان محترم شمرده شود.روز اطلاعرسانی توسعه جهانی یادآور مسئولیتی است که هم بر دوش دولتها و هم بر عهده شهروندان قرار دارد؛ مسئولیت دانستن، پرسیدن و مشارکت در فرایند توسعه. توسعه زمانی رخ میدهد که اطلاعات در اختیار همگان باشد و هر فرد بتواند بر اساس آن تصمیم بگیرد، نقد کند و بسازد.در نهایت، دنیای امروز بیش از هر زمان دیگری به همکاری جهانی در حوزه اطلاعات نیاز دارد. توسعه نه در انباشت داده، بلکه در توزیع عادلانه دانش تحقق مییابد. اگر کشورها بتوانند زیرساختهای ارتباطی و آموزشی خود را تقویت کنند، اگر دولتها شفافتر عمل کنند و اگر مردم به اطلاعات درست دسترسی داشته باشند، آنگاه میتوان امید داشت که اطلاعات، موتور واقعی توسعه پایدار جهانی شود.
مریم ترکزاد
