یادداشت از: سید حبیب الله وکیلزاده هاتفی-کارشناس ارشد تاریخ-امام جعفر صادق(ع) مؤسس مکتب جعفری و معمار تمدن علمی شیعه نقش بیبدیلی در جهان اسلام با تربیت بیش از 4000 شاگرد ایفا کردند.
امام جعفر صادق(ع) در سال 83 هجری قمری در اواخر دوران خلافت عبدالملک مروان متولد شد. مادر ایشان «اُم فَروَه» دختر «قاسم بن محمدبن ابیبکر» است و به لحاظ نسبی امام به حضرت علی(ع) و ابوبکر میرسد. دوران امامت ایشان از سال 114 هجری در عهد خلافت هشام بن عبدالملک شروع و تا سال 148 هجری در دوازدهمین سال خلافت منصور عباسی ادامه داشت. مدفن آن امام بزرگوار قبرستان بقیع است. با توجه به رشد شیعه در عهد خلافت عباسی، عباسیان نسبت به کنترل امامان حساس تر بوده و اصرار بر آوردن ائمه به مرکز حکومتشان را داشتند.
دوران امامت امام صادق(ع)دوره درگیری امویان و عباسیان بر سر قدرت بود. سالهایی نسبتا طولانی ابومسلم خراسانی بزرگان اموی را به خود مشغول کرده بود و سفاح خلیفه عباسی در تمام دوران خلافتش مشغول انتقامگیری عجیبی از امویان بود. در این دوره به تدریج ترجمه علوم تمدنهای مختلف به عربی آغاز شد و زمینه برای رشد علوم اسلامی و غیر اسلامی فراهم شد. فقه امامیه با تلاش امام صادق(ع) در این دوران تدوین شد و به همین دلیل مذهب شیعه اثنی عشری به مذهب جعفری هم معروف و مشهور است. بیشترین تلاش فرهنگی در عهد امام صادق(ع) صورت گرفت و بیشترین شاگرد در بین تمام امامان از آنِ امام صادق و بیشترین ارتباط با مردم در عهد ایشان بود چرا که اختناق در عصر امام به دلیل دوره پرآشوب انتقال قدرت از امویان به عباسیان بسیار کمتر شد و زمینه مساعدی را برای ترویج مبانی شیعه فراهم کرد.
شیوه تقیه امام و هم شرایط سیاسی عصر ایشان سبب شد این امام همام زندانی نشود و در نتیجه بتواند خدمات فرهنگی قابل ملاحظه ای داشته باشد و در سن جوانی به شهادت نرسند. با تلاش امام صادق(ع) شیعه از منظر فقهی، کلامی، حدیثی، تفسیری و پرورش متفکرین بزرگ رشد زیادی داشت. بیشترین روایاتی که مربوط به تقیه در شیعه مطرح بوده و بر سر زبانها است منقول از امام صادق است.
در نیمه اول دوران امامت امام صادق(ع) نهضت ترجمه شکل گرفت و افراد زیادی از اهل کتاب و هم از مسلمانها علوم مختلف از تمدنهای پیشین مثل یونانیها، سریانیها، هندیها و ایرانیها را به زبان عربی ترجمه میکردند. خلفا نسبت به این ترجمهها تعصب بیجا نداشتند و متفکران مسلمان هم شور و شوق زیادی در کسب معارف علمی و عقلی و دینی از خود نشان میدادند. هیجان جنگها و فتح هم در اواخر قرن اول در زمان ولیدِ اول اموی به نهایت خویش رسیده و آندلس از غرب و آسیای میانه در شرق به طور کامل فتح شده بود و نهضت علمی جایگزینِ جنگ و جهاد شده بود. در این شرایط بهترین راه برای بقا و توسعه تشیع انجام کار فرهنگی و تربیت شاگردان بود و امام به خوبی موفق به این امر مهم شد ضمن اینکه نهضت علمی ترجمه آثار مثبت زیادی داشت و مقدمهای برای اوج گیری تمدن بزرگ اسلامی شد.
در زمینه تربیت شاگردان امام بزرگانی را تربیت کرد که در رشتههای مختلف علمی درخشیدند. نهضت علمی ایشان دنباله نهضت علمی پدرشان بود و مرکز علمی بزرگی را در مدینه پدید آورد. شیخ مفید درباره مقام علمی امام صادق(ع) می نویسد«به قدری علوم از آن حضرت نقل شده است که زبانزد همه مردم شده و آوازه آن همه جا پخش شده است، از هیچ یک از افراد خاندان رسول خدا به اندازه او علم و دانش نقل نشده است.»
فقهای بزرگ آن دوران مستقیم یا غیرمستقیم همگی شاگرد آن حضرت بودند، «ابوحنیفه نعمان بن ثابت» دو سال در محضر آن حضرت شاگردی کرد به طوری که ابوحنیفه به روشنی بیان میکند که اگر آن دو سال نبود من از بین رفته بودم.
از شاگردان معروف امام صادق(ع) در کلام اسلامی «هشام بن حکم» بود. وی در بیان ظرائفِ استدلالهای کلامی تیزبین بود و مخالفان را در بحث به سختی مغلوب میکرد.
از شاگردان امام صادق در علوم عقلی «جابربن حیان ازدی کوفی» بود. وی از شیمیدانان مشهور تمدن اسلامی است. برخی وی را پدر علم شیمی میدانند. کتابها و رسالههای زیادی منسوب به وی بوده و برخی از آنها باقی مانده است. پدرش از شیعیان کوفه بود و به اتهام باطنیگری اعدام شد.
مبارزه امام صادق با غالیان
غالیان از خطرناکترین افراد برای مذهب شیعه و شیعیان بودند و احساس خطر از ناحیه آنان در عصر امام زیاد بود. طبیعتا مبارزه حضرت در بُعد فرهنگی میتوانست تاثیرات انحرافی آنان را به حد اقل برساند و این موضوع مد نظر ایشان بود. برخی از مشهورترین غالیان که برای برخی ائمه مقام خدایی قائل بودند در دروان امامت ایشان ظاهر شدند و از سوی امام طرد گشتند. غالیان از جهل مردم و علاقه شیعیان به ائمه سوء استفاده کرده و مباحثی چون الوهیت امام و حلول نور الهی در آنان را مطرح میکردند. آن حضرت برای جلوگیری از تاثیرپذیری شیعیان از غالیان به ایشان توصیه میکردند که با غالیان نشست و برخاست نکنند و هم غذا با آنان نشوند. ایشان حتی به اسم تصریح نموده و شیعیان را از «ابوالخطاب» که از غالیان مشهور بود بر حذر داشتند و از این افراد اعلام بیزاری کردند.
دوران امامت ایشان در زمان منصور عباسی
امام صادق(ع) در میان بنی هاشم به عنوان یک شخصیت معنوی منحصر به فرد مطرح بود. او در زمان منصور با برخورداری از شهرت علمی مورد توجه بسیاری از فقیهان و محدثان اهل سنت قرار داشت. طبیعی بود که منصور با توجه به کینه شدیدی که به علویان داشت آن حضرت را به شدت زیر نظر گرفت و اجازه زندگی آزاد به ایشان نمیداد.
فعالیتهای امام بیشتر پنهانی انجام میگرفت و آن حضرت مکرر اصحاب خود را به کتمان و حفظ اسرار اهل بیت(ع) دستور میداد. امام صادق(ع) معمولا از رفت و آمد به دربار منصور جز در مواردی خاص امتناع میکرد و به همین سبب از طرف منصورِ عباسی مورد اعتراض قرار میگرفت. چنانکه روزی به آن حضرت گفت«چرا مانند دیگران به دیدار او نمیرود؟ امام در جواب فرمودند: ما کاری نکردهایم که به جهت آن از تو بترسیم. از امر آخرت هم پیش تو چیزی نیست که به آن امیدوار باشم و این مقام تو در واقع نعمتی نیست که آن را به تو تبریک بگویم و تو آن را مصیبتی برای خود نمیدانی که تو را دلداری بدهیم، پس پیش تو چه کار داریم؟»
به این شکل امام صادق نارضایتی خود را از حکومت او ابراز میداشت. آن حضرت عالمانی را که به دربار شاهان رفت و آمد داشتند از این کار بیم داده و می فرمود«فقیهان امنای پیامبرانند، اگر فقیهی را ببینید که پیش سلاطین رفت و آمد دارد، او را متهم کنید.»
روش سیاسی که امام صادق(ع) پایه گذاری کرد و بعدها فقه سیاسی شیعه هم بر همان مبنا شکل گرفت همین بود که در عین تقیه و سکوت مشروعیت دولت عباسی را نپذیرفت و ارتباط و پیوند شیعیان را با اهل بیت(ع) در بدترین شرایط حفظ کرد. امام با این روش هویت فرهنگی و سیاسی جامعه شیعه را حفظ کرد و در برابر حاکمیت، امامت خود را بر این جامعه استمرار بخشید و این خود عینِ سیاست و مبارزه بر ضد حکومت عباسی بود. ایشان در دوران امامتِ 34 ساله خود بیش از 4 هزار شاگرد تربیت کردند که هر یک از این شاگردان از جمله «زراره بن اعین» در ترویج مبانی تشیع نقش به سزایی داشتند.
سرانجام منصور خلیفه سفاکِ عباسی که از نفوذ و محبوبیت روز افزون ایشان در میان شیعیان و جامعه اسلامی بیمناک بود، امام صادق(ع) را با توطئهای مسموم ساخت و آن امامِ همام در 25 شوال سال 148 هجری قمری در سن 65 سالگی به شهادت رسیدند.
منابع:
– طقوش، محمد سهیل(1383): دولت عباسیان، ترجمه حجت الله جودکی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
– شهرستانی، محمد عبدالکریم(1968): الملل و النحل، قاهره، موسسه الحلبی و شرکاه.
–شیخ مفید(1389): الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، ترجمه سید هاشم رسولی محلاتی،تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
