نهمین روز از ماه محرمالحرام که در سنت اسلامی به «تاسوعا» شهرت یافته، در تاریخ پرفراز و نشیب اسلام جایگاهی ویژه و بیبدیل دارد. این روز، نه تنها از حیث وقایع منجر به عاشورا، بلکه به واسطه جایگاه رفیع حضرت ابوالفضل العباس بنعلی(ع)، به عنوان نماد وفاداری، شجاعت و ایثار در راه آرمانهای والای انسانی و دینی، همواره مورد توجه مورخان، محدثان و سیرهپژوهان قرار داشته است. در این نوشتار با استناد به کهنترین و معتبرترین منابع تاریخی، به ابعاد مختلف شخصیت آن حضرت و وقایع روز تاسوعا میپردازیم.
یادداشت از:سید حبیب الله وکیلزاده هاتفی- کارشناس ارشد تاریخ-حضرت عباس بن علیبن ابیطالب(ع)، ملقب به «ابوالفضل» و «قمر بنیهاشم»، پنجمین فرزند امیرالمؤمنین علی(ع) و اولین ثمره ازدواج ایشان با فاطمه کلابیه معروف به «اُم البَنین» است. ولادت ایشان را مورخان، روز ۴ شعبان سال ۲۶ هجری قمری در مدینه منوره ثبت کردهاند. هرچند منابع کهن، گزارشهای چندانی از سالهای ابتدایی زندگی ایشان در دست ندارند، اما حضور ایشان در کنار پدر در واقعه مهم تاریخی جنگ صفین(سال 37 هجری) در جوانی، گواهی بر جایگاه رزمی و سیاسی ایشان از همان دوران است. ایشان از کودکی در دامان علم و فضیلت پرورش یافتند و به دلیل شجاعت کمنظیر، وفاداری بینظیر و قدرتی که در میدانهای نبرد از خود نشان دادند، به عنوان یکی از برجستهترین یاران امام حسین (ع) شناخته میشوند.
بر اساس کهنترین روایات تاریخی، روز تاسوعا (۹ محرم ۶۱ قمری) مقارن با رویدادی سرنوشتساز در کربلاست. در این روز، «شمر بن ذی الجوشن» با 4000 پیاده نظام از کوفه به لشکر «عمر سعد» ملحق شد و نامهای از «عبیدالله بن زیاد» را به همراه داشت که در آن، شمر را به عنوان جایگزین احتمالی فرماندهی لشکر کوفه منصوب کرده بود. در منابع تاریخی همچون «منتهی الآمال» و «طبقات الکبری» آمده است که شمر روز پنجشنبه نهم محرم، پیش از ظهر یا پس از نماز عصر، وارد کربلا شد. در شامگاه همین روز بود که عمر سعد، لشکریان خود را به سمت خیمهگاه امام حسین (ع) حرکت داد و عملاً محاصره را تشدید کرد. در چنین شرایطی، امام حسین (ع) از دشمن مهلتی یک شبه خواستند و شب عاشورا را به عبادت و مناجات با یاران خود به سر آوردند.
یکی از مهمترین وقایع روز تاسوعا که در منابع تاریخی به تفصیل بدان پرداخته شده، ماجرای اماننامهای است که شمر برای حضرت عباس(ع) و برادرانش آورد. در روایتی از «تاریخ طبری» آمده است که شمر، برادران حسین(ع) را بانگ زد و گفت: «من برای شما اماننامه عبیدالله آوردهام.» اما حضرت عباس (ع) و برادرانش در پاسخ فرمودند: «لعنت بر تو باد و بر عبیدالله بن زیاد و بر آن اماننامهای که تو آوردهای.» این پاسخ قاطع، نشان از وفاداری و تبعیت محض ایشان از امام خویش داشت و عباس بن علی(ع) را به عنوان میزانِ وفاداری برای تمام تاریخ معرفی کرد. رد اماننامههای ارسالی از سوی دشمن در حالی که میتوانست جان ایشان را نجات دهد، بیانگر عمق ایمان و ارادت ایشان به آرمانهای امام حسین (ع) است.
در روز عاشورا، حضرت عباس (ع) به عنوان فرمانده و پرچمدار سپاه امام حسین (ع) ایفای نقش کرد و مسئولیت خطیر سقایت و رساندن آب به خیمهگاه را بر عهده داشت. با این حال، بررسی تطبیقی متون تاریخی نشان میدهد که روایت سقایت و شهادت ایشان در منابع متقدم و متأخر تفاوتهایی دارد.
در منابع کهنتر همچون«تاریخ طبری» که گزارش آن عمدتاً برگرفته از کهنترین مقتل موجود یعنی روایت ابومخنف است، اشارات کمتری به جزئیات مرگ عباس بن علی(ع) شده است. مقتل ابومخنف که توسط «لوط بن یحیی ازدی» نگاشته شده، نخستین مقتل درباره واقعه عاشورا و شهادت امام حسین(ع) است که دو نسل پس از واقعه عاشورا تدوین شده است. طبری در تاریخ خود، به شدت بر ابومخنف اعتماد کرده و حوادث کربلا را بر اساس روایت او نقل کرده است.
اما در منابع متأخرتر، مانند نوشتههای شیخ مفید و به ویژه علامه مجلسی این واقعه با تفصیل بیشتری روایت شده است. شیخ مفید در کتاب ارزشمند «الإرشاد» گزارش میدهد که حضرت عباس (ع) هنگامی که انبوه کشتهشدگان یاران امام حسین (ع) را دید، به برادران مادری خود(عبدالله، جعفر و عثمان) گفت که برای انجام وظیفه الهی پیش بروند.
درباره مأموریت آوردن آب توسط حضرت عباس (ع)، منابع تاریخی گزارشهای متفاوتی ارائه دادهاند. طبری این واقعه را پس از دستور منع آب از سوی ابن زیاد گزارش میکند و آن را مربوط به روز هفتم یا پس از آن میداند. اما ابوالفرج اصفهانی، آوردن آب را در روز عاشورا ذکر کرده است. بر اساس برخی روایات، امام حسین (ع) در ظهر عاشورا، برادرش عباس(ع) را با ۳۰ سوار و ۲۰ پیاده به سوی شریعه کنار فرات روانه کرد تا برای کاروان تشنه آب بیاورد. دینوری نیز نقل میکند که هر نفر یک مشک آب به همراه داشته است.
حضرت عباس (ع) در این مسیر، با وجود تشنگی شدید، لحظهای آرامش نیافت و برای آوردن آب برای کودکان و زنان تشنهکاروان، به سمت فرات شتافت. اما در بازگشت، در کنار رودخانه، محاصره شدند و در راه دفاع از اهلبیت (ع)، به شهادت رسیدند. شهادت ایشان در روز دهم محرم سال ۶۱ هجری قمری رخ داد که یادآور رشادتها و فداکاریهای ایشان است.
شیعیان و ارادتمندان اهلبیت (ع) در سراسر جهان، روز تاسوعا را به حضرت عباس (ع) اختصاص دادهاند و این روز را روز وفاداری و مقاومت مینامند. در این روز، عزاداران با برگزاری مراسم سوگواری، یاد و خاطره آن شهید بزرگوار را گرامی میدارند و از ایشان به عنوان اسطوره ایثار، شجاعت و وفاداری به آرمانهای امام حسین (ع) یاد میکنند. حدیثی از امام جعفر صادق(ع) در منابعی چون جلد ۴۵ «بحارالانوار» و جلد چهارم «الکافی» به این شرح روایت شده است: «تاسوعا روزی بود که حسین (ع) و اصحابش را در کربلا محاصره کردند…» و شب هنگام، حضرت خطبهای برای اصحاب خواند و بیعت را از آنان برداشت تا هرکس که میخواهد در تاریکی شب برود، اما همراهان قافله عشق، بیعت را تجدید کردند.
با وجود تفاوت در جزئیات روایتهای تاریخی، همه منابع بر شجاعت کمنظیر، وفاداری بینظیر و فداکاری حضرت ابوالفضل العباس (ع) در راه آرمان امام حسین(ع) اتفاق نظر دارند. به گونهای که شخصیت ایشان در میان پیروان مذاهب مختلف اسلامی، به عنوان اسطورهای از رشادت و ولایتمداری شناخته میشود. عباسبن علی(ع) در تاریخ نه تنها به عنوان یک سرباز شجاع، بلکه به عنوان الگویی از عشق، وفاداری و ازخودگذشتگی برای تمام اعصار و نسلها ماندگار شده است. روز تاسوعا، یادآور این حقیقت است که وفاداری به آرمان و امامِ خود، ارزشی والاتر از جان و مال است و حضرت ابوالفضل(ع) با عمل خود، این معنا را برای همیشه در تاریخ ثبت کرد.
منابع:
- محمد بن جریر طبری، «تاریخ الرسل و الملوک»
- شیخ مفید، «الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد»
- عزالدین ابن اثیر، «الکامل فی التاریخ»
- علامه مجلسی، «بحار الأنوار»
- روایت ابومخنف، «مقتل الحسین (ع)»
- ثقةالاسلام کلینی، «الکافی»
