یادداشت از: سید حبیبالله وکیلزاده هاتفی، کارشناس ارشد تاریخ- دهم اردیبهشت در تقویم به نام روز ملی خلیج فارس ثبت شده است؛ روزی که یادآور یکی از پرافتخارترین رویدادهای تاریخی ایران، یعنی بیرون راندن نیروهای استعمارگر پرتغال از تنگه هرمز و سواحل جنوبی ایران در سال ۱۶۲۲ میلادی در روزگار شاهعباس صفوی است. این پیروزی، نهتنها نقطه عطفی در تاریخ دریایی ایران به شمار میرود، بلکه نمادی از احیای اقتدار ایرانیان در آبهای نیلگون جنوب کشور است.
خلیج فارس، سابقهای به بلندای تاریخ
نام خلیج فارس، قدمتی چند هزار ساله دارد. از لوحهای بابلی و نوشتههای هخامنشی تا آثار جغرافیدانان یونانی و مورخان اسلامی، همه بر «فارسی» بودن این خلیج تأکید کردهاند. در کتیبههای داریوش هخامنشی در شوش و تخت جمشید از این دریا با عنوان «درایاکاتی هچا پارسا آیتی» (دریایی که از پارس میآید) یاد شده است. در آثار بطلمیوس، استرابو، نئارخوس و هرودوت نیز نام آن به وضوح به صورت Sinus Persicus ثبت گردیده است.
در دوران اسلامی، باور جغرافیدانان بزرگی چون ابنحوقل، مقدسی، یاقوت حموی و ابن بطوطه بر همین اساس بوده و آنان در آثار خود از «خلیج فارس» بهعنوان شاخصهای از سرزمینهای ایرانی یاد کردهاند. نقشههای جغرافیایی اروپایی سدههای میانه و دوره رنسانس نیز همگی با عنوان Persian Gulf این پهنه آبی را به رسمیت شناختهاند؛ بهگونهای که در آرشیوهای معتبر جهانی ـ از جمله کتابخانه بریتانیا و موزه لوور ـ بیش از دو هزار سند تاریخی با همین نام موجود است.
نبرد صفویان با پرتغالیها؛ لحظه تولد روز ملی خلیج فارس
ورود ماجراجویان اروپایی به خلیج فارس با استقرار «آلفونسو آلبوکرک» پرتغالی به سال 1507 میلادی در جزیره هرمز نقطه عطفی در تاریخ این دریا به شمار میرود. در قرن شانزدهم میلادی، با گسترش قدرت دریایی پرتغال در اقیانوس هند، نیروهای این کشور در همین سال به جزایر قشم، هرمز و بنادر جنوبی ایران یورش آورده و کنترل نقاطی از خلیج فارس را در دست گرفتند. این سلطه نزدیک به یک قرن ادامه داشت تا اینکه در سال ۱۶۲۲ میلادی، به دستور شاهعباس و فرماندهی امامقلیخان ـ حاکم فارس و از سرداران نامدار صفوی ـ نیروهای ایرانی با کمک ناوگان دریایی انگلیس در یک عملیات هماهنگ، جزیره هرمز را آزاد کردند.
پیروزی رزمی ایران در دهم اردیبهشت ۱۰۰۱ خورشیدی (۳۰ آوریل ۱۶۲۲ میلادی) نقطه پایانی بر حضور استعمارگران پرتغالی در خلیج فارس بود و از آن پس، کنترل کامل آبهای جنوبی ایران دوباره در اختیار دولت مرکزی صفوی قرار گرفت. این رویداد تاریخی، اکنون با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۸۴، به عنوان روز ملی خلیج فارس در تقویم کشور ثبت شده است.
خلیج فارس در آیینه دوران معاصر
در سدههای بعد، خلیج فارس همواره صحنه رقابت قدرتهای بزرگ جهانی بوده است. از حضور هلندیها و انگلیسیها در سدههای ۱۷ و ۱۸ میلادی گرفته تا نفوذ تدریجی امپراتوری بریتانیا در قرن نوزدهم. ایران همواره کوشیده است تا حاکمیت خود را بر این پهنه آبی حفظ کند. انقلاب مشروطه، ملی شدن صنعت نفت و سپس شکلگیری دولت مدرن ایران در قرن بیستم، همگی بر اهمیت این منطقه در حفظ منافع ملی کشور تأکید داشتهاند.
در دوران معاصر نیز، خلیج فارس نقشی اساسی در امنیت انرژی جهان و روابط سیاسی منطقهای دارد. حدود ۳۰ درصد از نفت خام جهان از مسیر تنگه هرمز عبور میکند. گذرگاهی که امنیت آن برای ایران نهتنها یک مسئله اقتصادی بلکه موضوعی راهبردی و حیثیتی است.
خلیج فارس از دیرباز به عنوان یک منطقه استراتژیک و حیاتی در معادلات سیاسی بین المللی مطرح بوده است و اهمیت آن نه تنها محدود به جغرافیا نیست بلکه تاثیرات اقتصادی، امنیتی و ژئوپلیتیکی گستردهای دارد. موقعیت جغرافیایی این پهنه آبی، که به عنوان دروازهای حیاتی میان آسیای جنوب غربی و جهان عمل میکند، موجب شده است که کشورهای منطقه و قدرتهای فرامنطقهای همواره توجه ویژهای به آن داشته باشند. منابع عظیم نفت و گاز موجود در کشورهای حاشیه خلیج فارس، اهمیت اقتصادی این منطقه را دوچندان کرده و هرگونه تغییر در ثبات سیاسی یا امنیتی آن، میتواند تاثیرات گستردهای بر بازارهای جهانی انرژی و اقتصاد کشورها داشته باشد. این واقعیت باعث شده است که خلیج فارس به یکی از محورهای اصلی سیاست جهانی تبدیل شود و تحلیل آن برای درک روندهای سیاسی و اقتصادی بین المللی ضروری باشد. تحلیل معادلات سیاسی خلیج فارس نشان می دهد که این منطقه یک نقطه تقاطع منافع متعدد است و تعامل میان کشورهای حاشیه و قدرت های فرامنطقهای پیچیدگی های فراوانی دارد. حضور نظامی و دیپلماتیک کشورهای خارجی، رقابتهای منطقهای و تنشهای تاریخی، موجب شده است که هر گونه تحرک سیاسی یا اقتصادی در این منطقه نیازمند برنامه ریزی دقیق و درک عمیق از روابط قدرت باشد. از منظر امنیتی، خلیج فارس به دلیل مسیرهای حیاتی انتقال انرژی و موقعیت استراتژیک خود، اهمیت ویژهای دارد و تهدیدها یا بحران های احتمالی در این منطقه، همواره نگرانی کشورهای واردکننده انرژی و قدرتهای جهانی را برانگیخته است.
عمیقترین نقطه خلیج فارس 93 متر در محلی حدود 15 کیلومتری جنوب جزیره تنب بزرگ گزارش شده است. مناطق عمیق عمدتا در اطراف جزایر ابوموسی، تنب بزرگ، لاوان و فارسی قرار دارند. عمق قسمتهای شرقی بین 50 تا 80 متر و در قسمتهای غربی بین 10 تا 30 متر است. بنابراین عمق آب از سمت تنگه هرمز به سمت راس خلیج فارس یعنی مناطق خوزستان و خورموسی به تدریج کم شده و به حدود 25 متر میرسد.
ارزش فرهنگی و زیستمحیطی خلیج فارس
خلیج فارس علاوه بر جایگاه ژئوپلیتیک، از منظر فرهنگی و بومشناختی نیز بیبدیل است. جزایری چون قشم، کیش، هرمز، ابوموسی و تنب بزرگ و کوچک، هر یک بخشی از میراث طبیعی و فرهنگی ایران را در دل خود دارند. از بناهای تاریخی بندر لافت و قلعه پرتغالیها گرفته تا سازههای دریایی باستانی و موسیقی ساحلی جنوب، همه گواه پیوند دیرینه مردم ایران با این دریا هستند.
در سالهای اخیر، توجه به میراث طبیعی خلیج فارس نیز افزایش یافته است. زیستگاههای مرجانی، جنگلهای حرا و تنوع جانوری این پهنه آبی از ارزشهای جهانی برخوردار است و حفظ آن، مستلزم توسعه پایدار و همکاری منطقهای است.
اهمیت روز ملی خلیج فارس برای امروز
کارشناسان فرهنگی و تاریخی بر این باورند که روز ملی خلیج فارس نهتنها بزرگداشت گذشته است، بلکه یادآور مسئولیتی برای نسل امروز نیز محسوب میشود؛ مسئولیتی برای پاسداشت وحدت، حفظ میراث تاریخی، تقویت هویت ملی و حفاظت از مرزهای آبی.
هر ساله در این روز، در بنادر جنوبی کشور از بوشهر تا بندرعباس، آیینهای فرهنگی، نمایش اسناد تاریخی، رژههای دریایی، نشستهای علمی و جشنوارههای مردمی برگزار میشود تا عظمت و تداوم نام خلیج فارس در یاد ایرانیان زنده بماند.
خلیج فارس نه فقط یک نام جغرافیایی، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و روح جمعی ملت ایران است. پاسداری از آن، وظیفهای همگانی و نشانهای از احترام به تاریخ و فرهنگ ایرانی است. ثبت رسمی نام «خلیج فارس» در تقویم ملی، یادآور این حقیقت است که تاریخ، ریشه دارد و هیچ قدرتی نمیتواند نام و هویت این پهنه جاودانه را دگرگون سازد.
خلیج فارس، نماد پیوستگی سرزمین، هویت و غرور ایرانی است؛ دریایی که تاریخ، آن را با جوهره ایران بر نقشه جهان نگاشته است.
منابع:
اسدی، بیژن(1381): خلیج فارس و مسائل آن، انتشارات سمت، تهران.
انوری، امیرهوشنگ(1390):خلیج فارس در نیمه نخست قرن بیستم، خانه تاریخ و تصویر ابریشمی،تهران.
حافظنیا، محمدرضا(1392):مطالعات منطقهای خلیج فارس،انتشارات سمت، تهران.
