عاشورا فراتر از یک رویداد تاریخی، حماسهای است که پیام مبارزه با ظلم، امر به معروف و نهی از منکر و ایستادگی در برابر باطل را برای تمام اعصار به ارمغان آورده است.
یادداشت از: سید حبیب الله وکیلزاده هاتفی-کارشناس ارشد تاریخ-دهم محرمالحرام سال ۶۱ هجری قمری در تقویم تاریخ اسلام، فقط یک روز سوگواری نیست؛ بلکه نقطه عطفی بینظیر در جدال همیشگی حق و باطل است. سرزمین خشک و سوزان کربلا، در کرانه غربی رود فرات، شاهد رویاروییای شد که معادلات سیاسی و اعتقادی جهان اسلام را برای همیشه دگرگون کرد. در این روز، کاروانِ تشنهلبانِ اهل بیت(ع) به رهبری امام حسین(ع) و با همراهی ۷۲ تن از یاران باوفایش، در برابر لشکری عظیم از سپاه کوفه به سرداری عمر بن سعد قرار گرفت و پس از ساعتی نبرد نابرابر، به شهادت رسیدند.
برای درک ابعاد این واقعه، باید به چند دهه پیش از آن بازگشت. پس از صلح امام حسن(ع) با معاویه، جامعه اسلامی بهتدریج از مسیر خلافت اصیل خارج میشد و به سمت پادشاهی موروثی(سلطنت) متمایل شد. با به قدرت رسیدن یزید بن معاویه در سال ۶۰ قمری وضعیت به اوج خود رسید. یزید که به فسق و بیبندوباری شهره بود، از والی مدینه خواست تا از امام حسین(ع) و چند تن از بزرگان دیگر برای خلافت خود بیعت بگیرد.
امام حسین(ع) که بهروشنی دریافته بود بیعت با یزید به معنای امضای تحریف اسلام و ترویج ظلم است، در پاسخ خطاب به «ولید بن عتبه» والی مدینه فرمود: «همانا کسی مانند من، با کسی مانند یزید بیعت نمیکند.» امام در شبی تاریک، مدینه را بهقصد مکه ترک کرد و پس از مدتی اقامت در حرم امن الهی، با اصرار کوفیان برای تشکیل حکومت اسلامی، عازم این دیار شد.
در مسیر حرکت به سمت کوفه، کاروان امام در منطقه«ذو حُسَم» با سپاه«حر بن یزید ریاحی» مواجه شد و ناچار به سمت کربلا تغییر مسیر داد. منابع تاریخی همچون تاریخ طبری به روایت ابومخنف به صراحت آورده است که لشکریان دشمن بهفرمان عبیدالله بن زیاد- والی کوفه، راه آب فرات را بر روی امام و یارانش بستند. این محاصره سهروزه در گرمای طاقتفرسای عراق، زمینهساز یکی از سختترین صحنههای کربلا شد.
در شب عاشورا، امام حسین(ع) در جمع یاران خود، سخنرانی غمانگیزی ایراد کرد و با اعلام اینکه دشمن تنها به خون او چشم دوخته، بیعت خود را از آنان برداشت و فرمود: «هیچ کس ملزم به ماندن نیست؛ در تاریکی شب، هر کس میخواهد از میان ما برود، برود و اهل و عیال خود را نجات دهد.» اما وفاداران حقیقی، یکصدا فریاد برآوردند که «به خدا سوگند، هرگز تو را تنها نمیگذاریم تا آنکه جانمان در راهت فدا شود.»
صبح روز عاشورا، امام حسین(ع) فرزند بزرگوارش علیاکبر را به میان سپاه دشمن فرستاد تا برای آخرین بار آنان را به خداوند و رعایت حرمت پیامبر(ص) فراخواند، اما درخواست امام با پاسخ گلولهباران تیر و نیزه همراه شد. نبرد در حوالی ظهر به اوج خود رسید و یاران امام یکی پس از دیگری در رکابش جان باختند. در این میان، نامهایی نظیر حضرت عباس(ع) که برای آوردن آب به شهادت رسید، حبیب بن مظاهر، زهیر بن قین و حر بن یزیدِ ریاحی که پیش از نبرد، از لشکر عمر سعد جدا شد و به کاروان امام پیوست در تاریخ جاودانه شد.
طبری در گزارش خود تصریح میکند که تعداد کشتهشدگان سپاه حسینی در روز عاشورا، با احتساب بنیهاشم و اصحاب، به ۷۲ یا ۸۲ تن میرسید، در حالی که لشکر مقابل، سیهزار نفر تخمین زده میشد. امام حسین(ع) سرانجام پس از تحمل تشنگی مفرط و زخمهای بسیار، در حالی که کودک شش ماهه خود علیاصغر(ع) را بر دستان گرفته و از دشمن آب طلبیده بود کودک او با تیر سهشعبه به شهادت رسید. شهادت امام در منابع کهن همچون الفتوح ابن اعثم کوفی و مقاتل الطالبین ابوالفرج اصفهانی با جزئیات دقیقی ثبت شده است.
کاروان اسرای اهل بیت(ع) با رهبری حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) از کربلا بهسوی کوفه و سپس شام حرکت داده شد. خطبههای آتشین حضرت زینب در مجلس ابنزیاد و یزید، پرده از چهره واقعی حکومت بنیامیه برداشت و ماهیت ضداسلامی این قیام را برای عموم مردم آشکار ساخت. این اسارتِ همراه با عزت، بهمراتب از خودِ نبرد کربلا، در بیداری وجدانهای خفته و شکلگیری قیامهای خونخواهی همچون قیام توّابین و مختار ثقفی که در الکامل فی التاریخ ابن اثیر به آن اشاره شده نقشی تعیینکننده داشت.
عاشورا، فراتر از یک عزاداری مذهبی، به مثابه یک «مکتب» در تاریخ بشریت نقش بسته است. شعار معروف امام حسین(ع) در صبحگاه عاشورا که گفت«ذلت و خواری از ما دور است»، اوج مقاومت در برابر تحقیر و جور را به تصویر میکشد. آنچه در کربلا رخ داد، نه یک شکست نظامی، بلکه یک پیروزی ابدی بود که هر سال، حماسه مبارزه با ظلم، امر به معروف و نهی از منکر، و فداکاری برای آرمانهای الهی را در حافظه جمعی مسلمانان زنده میسازد.
شهادت مظلومانه امام حسین(ع) و اسارت خاندان اهل بیت، پیامدهای سیاسی عمیقی در جهان اسلام داشت و موجب بروز نهضتها و قیامهای متعددی در طول تاریخ شد. این واقعه، چهره حقیقی خاندان بنیامیه را برملا ساخت و به عنوان تفکیککننده اسلام راستین از اسلام دروغین در حافظه تاریخی مسلمانان ماندگار شد.
امروز حتی مورخان غیرمسلمان نیز کربلا را به عنوان یک واقعه تأثیرگذار در نهضتهای عدالتخواهانه جهان تحلیل میکنند و آن را نمونه تمامعیار «عزت در برابر ذلت» میدانند.
منابع:
- محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل و الملوک
- ابن اعثم کوفی، الفتوح
- ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین
- ابن کثیر دمشقی، البدایة و النهایة
- ابن اثیر جزری، الکامل فی التاریخ
