غدیر خم، نقطهعطفی در مسیر تداوم رسالت نبوی بود. پیامبر اسلام در آخرین حج خود در روز 18 ذیالحجه سال 10 هجری، در میان انبوهی از حاجیان، با فرمانی آسمانی، علی بن ابیطالب(ع) را به جانشینی خود معرفی کرد. این رویداد که در منابع کهن شیعه و سنی ثبت شده، قرنهاست محور بحثهای کلامی و تاریخی درباره آینده رهبری جهان اسلام پس از پیامبر(ص) است. در این یادداشت، بر اساس شواهد تاریخی، این واقعه را بازخوانی میکنیم.
یادداشت از: سید حبیب الله وکیل زاده –کارشناس ارشد تاریخ– منطقه غدیر خم در مسیر کاروانهایی واقع شده که از مکه به مدینه، عراق، مصر و شام میرفتند. این ناحیه شامل برکهای کوچک در منطقهای به نام «خم» است که در سه مایلی جحفه و حدود ۲۰۰ کیلومتری مکه قرار دارد. ویژگی برجسته این منطقه، قرار گرفتن در «مفترقالطرق» (محل تلاقی راههای مناطق مختلف جهان اسلام) است. به همین دلیل، پیامبر(ص) آن را برای ابلاغ پیامی با پوشش همه جانبه انتخاب کرد.
رویداد غدیر خم، در جریان بازگشت از آخرین حج پیامبر(ص) در سال دهم هجری رخ داد. این حج که «حجة الوداع» نام گرفت، در ۲۵ ذیقعده آغاز شد. طبق گزارشها، شمار حاجیان همراه کاروان نبوی بین ۷۰ تا ۱۲۰ هزار نفر تخمین زده میشود. این جمعیت عظیم از سراسر جزیره العرب، پس از انجام مناسک حج، راهی دیار خود شدند و پیامبر(ص) نیز در جمع آنان به سوی مدینه بازمیگشت.
در راه بازگشت، در منطقه «غدیر خم»، این آیه شریفه نازل شد:«ای پیامبر! آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده، ابلاغ کن». پیامبر(ص) فرمان توقف داد. در آن سرزمین خشک و سوزان، دستور داده شد تا زیر درختان را از خار پاکسازی کرده و سکویی برای ایراد خطابه آماده کنند.
خطابه غدیر یکی از مفصلترین و مهمترین سخنرانیهای پیامبر(ص) به شمار میرود. پیامبر(ص) پس از حمد و ثنای الهی، به مرور آیات قرآن، بیان احکام حج، تبیین جایگاه اهلبیت و سفارش به کتاب خدا پرداخت. ایشان در این خطابه بارها سؤال کرد: «آیا من از خود شما بر شما اولی و سزاوارتر نیستم؟» و حاضران یک صدا پاسخ میدادند: «چرا». سپس فرمود: «هر کس من مولای او هستم، پس علی مولای اوست».
این خطابه در منابع تاریخی با اسناد متعددی نقل شده است. علامه امینی در کتاب «الغدیر» این رویداد را از ۱۱۰ صحابه، ۸۲ تابعین و ۳۶۰ راوی حدیث جمعآوری کرده و اشعار مربوط به آن را از قرن اول تا معاصر گردآورده است. همچنین منابع معتبر اهلسنت مانند مسلم نیشابوری در «صحیح مسلم» و نسائی در «خصائص» این خطابه را ثبت کردهاند.
بلافاصله پس از ایراد خطابه، عموم حاضران با امیرالمؤمنین علی(ع) بیعت کردند. در منابع تاریخی ثبت شده که عمر بن خطاب، خطاب به علی(ع) گفت: « خوشا به حالت ای اباالحسن! تو از امروز مولای من و مولای هر مرد و زن مؤمنی شدی.»
پس از پایان مأموریت ابلاغ، آیه سوم سوره مائده نازل شد:« امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دین شما پسندیدم». این آیه نشاندهنده جایگاه ویژه این رویداد در نظام فکری و اعتقادی اسلام است.
این رویداد نه تنها در منابع شیعه، بلکه در منابع کهن سنی نیز با عبارات فراوان ثبت شده است. عالمانی چون ابن کثیر، ابن حجر عسقلانی، حاکم نیشابوری، ترمذی و ابن ماجه این حادثه را در آثار خود ثبت کردهاند. ابن جریر طبری، مورخ برجسته، کتاب مستقلی تحت عنوان «کتاب الولایة» درباره طرق حدیث غدیر نوشته است.
تاریخنگاران و اسلامشناسان غربی نیز، با رویکردهای علمی و پژوهشهای بیطرفانه، بر اصالت و اهمیت این رویداد صحه گذاشتهاند. بسیاری از مستشرقان، واقعه غدیر را «یکی از مهمترین، کلیدیترین و سرنوشتسازترین نقاط تاریخ اسلام» توصیف کردهاند.
واقعه غدیر خم، نه یک رویداد منفرد، بلکه نقطه عطفی در تاریخ اسلام است. هر چند مورخان سنتی همچون ابن جریر طبری از ذکر این رویداد در تاریخ عمومی خود خودداری کردهاند، اما جالب است که همان طبری، کتابی مستقل با عنوان «کتاب الولایة» را به تبیین اسناد این حدیث اختصاص داده است.کتابی که متأسفانه امروز در دست نیست. این نشان میدهد که حتی در میان مورخانی که عمداً از ثبت آن خودداری کردهاند، این رویداد از چنان جایگاهی برخوردار بوده که نمیتوانستهاند به طور کامل آن را نادیده بگیرند.
با وجود گذشت چهارده قرن و ظهور اختلافات کلامی و فقهی میان فریقین، واقعه غدیرخم در میان منابع معتبر تاریخی و روایی شیعه و سنی از جایگاهی رفیع و غیرقابل انکار برخوردار است و در اصل این رویداد بزرگ تاریخی که از بزرگترین اعیاد شیعیان محسوب میشود هیچ شک و تردیدی وجود ندارد.
