پست؛ نهادی با تاریخی بیش از یک قرن و نیم که پیوسته تغییر نقش داده تا با تحولات ارتباطی و تجاری همگام شود. در یک سوی این تحول، کاهشِ محسوسِ ترافیک نامههای بینالمللی قرار دارد و در سوی دیگر، جهشِ بیسابقه در ترافیک بستهها بهواسطه گسترش تجارت الکترونیک. این جابهجایی ساختاری، پستها را وادار ساخته تا از خدمات سنتی فراتر روند و مدلهای تازهای برای لجستیک آخرینپا، خدمات پرداخت و پشتیبانی از کسبوکارهای محلی بیافرینند.
در گزارش «وضعیت بخش پستی ۲۰۲۴» که از سوی اتحادیه جهانی پست (UPU) منتشر شد، به نکتهای مهم اشاره شده است: امروز شبکه پستی جهانی بهگونهای سازماندهی شده که خدماتی برای بیش از ۷/۳ میلیارد نفر را مدنظر دارد؛ آماری که حکایت از نقش فراگیر و همگانی پست در زندگی روزمره و تجارت دارد. این پوششِ گسترده، یک فرصت و نیز چالشی بزرگ برای بهروزرسانی زیرساختها، دیجیتالسازی و افزایش کارایی فراهم میآورد.
یکی از پدیدههای روشنِ دهه اخیر، رشدِ درآمد و حجمِ بستههاست. گزارشهای بازار نشان میدهند که بازار جهانی تحویل بسته به سرعت در حال گسترش است و تنها در بازه ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵، ارزش بازار بستهها از حدود ۴۷۴ میلیارد دلار به حدود ۵۰۰ میلیارد دلار افزایش یافته است؛ رقمی که فشار و فرصتِ همزمان را برای اپراتورهای پستی و غیردولتی نشان میدهد.
رشدِ حجم بستهها، فرصتِ درآمدی تازهای پدید آورده، اما هزینههای عملیاتی، نیاز به اتوماسیون و خواستِ مشتریان برای سرعت و بازههای زمانی کوتاه تحویل را نیز افزایش داده است. از سوی دیگر، افزایش کلی درآمدهای بخشیِ پستی نیز ثبت شده است: تحلیلها حاکی از رشد حدود دو درصدی درآمدهای اپراتورهای پستی سراسر جهان در سال ۲۰۲۴ است که عمدتاً ناشی از گسترشِ سهمِ بستهها بوده است.
این رشدِ نسبی اما نامتوازن نشان میدهد که درآمدها بهطور فزایندهای به کسبوکارهای مرتبط با تجارت الکترونیک و خدماتِ وابسته متکی شدهاند، در حالی که بخش نامههای سنتی همچنان تحت فشار کاهش تقاضاست. در سطح ملی نیز تحولات مشهود است. برای نمونه، گزارشها حاکی است که پست ایران در شاخص ترکیبی توسعه پستی (2IPD) جایگاه خود را در ردهبندی جهانی بهبود داده و در سالهای اخیر چندین پله صعود کرده است؛ نشانهای که از تلاش برای توسعه خدمات، بهویژه در حوزه بسته و لجستیک شهری حکایت دارد. این پیشرفتها با سرمایهگذاری در شبکه توزیع، سامانههای رهگیری و همکاریهای بینالمللی همسو بودهاند. اما این گذار آسان نبوده است. پستها با موانعی مانند نیاز به نوسازی ناوگان، ارتقای مهارت نیروی انسانی، هزینههای انرژی و رقابت فزاینده از سوی بازیگران خصوصی و مدلهای B2B2C در زنجیره تأمین مواجهاند.
علاوه بر آن، تغییر ترجیحات مشتریان و فشار برای کاهش زمان تحویل و شفافسازی وضعیت مرسوله، پستها را به سمت دیجیتالسازی خدمات و توسعه راهحلهای آخرینپا (از جمله شبکه لاکرها و همکاری با پیکهای محلی) سوق داده است. در آستانه روز جهانی پست، پیامِ امسال اتحادیه جهانی پست نیز بر نقش محلی و دسترسی همگانی تأکید دارد؛ «#PostForPeople: Local Service. Global Reach»؛ شعاری که اهمیتِ خدمات محلیِ قابلاتکا و در عین حال پیوندِ آنها به شبکه جهانی را برجسته میسازد.
این پیام بهویژه برای کشورهای در حال توسعه و مناطق روستایی اهمیت دارد، جایی که پست میتواند بهعنوان محرکی برای دسترسی به بازارها، خدمات مالی خرد و توسعه مشاغل محلی عمل کند. برای تبدیل این شعار به عمل، پیشنهادهایی عملی میتوان طرح کرد؛ سرمایهگذاری هدفمند در دیجیتالسازی و سامانه رهگیری، توسعه شبکه لاکرها و همکاری با بازیگران محلی برای تحویل آخرینپا، ارائه خدمات مالی و پرداخت الکترونیک از طریق شعبهها و واحدهای پستی و افزایش شفافیت با انتشار گزارشهای عملکردی و کیفیت خدمات، همچنین ایجاد مشوقهای سیاستی برای حمایت از شبکههای پستی محلی و تقویت آموزش نیروی انسانی میتواند سرعتِ تطبیق پست با اقتصاد دیجیتال را بالا ببرد.
در پایان، روز جهانی پست فرصتی است برای یادآوری این نکته که پست نه یک بازمانده گذشته، بلکه یک زیرساخت حیاتیِ سازگار شونده با نیازهای روز است؛ نهادی که میتواند پیوندِ بین مردم، بازارها و دولتها را تقویت کند، بهشرط آنکه سرمایهگذاری، نوآوری و سیاستگذاری هوشمند همراهش باشد.
