در ۴ مهر ۱۳۳۶، با پرتاب ماهواره «اسپوتنیک ۱» توسط اتحاد جماهیر شوروی، عصر فضا آغاز شد؛ عصری که معادلات علم، فناوری و حتی سیاست جهانی را دگرگون کرد. کمتر از ده سال بعد، در ۱۰ مهر ۱۳۴۶، پیمان بینالمللی استفاده صلحآمیز از فضا به تصویب رسید. در یادبود این دو رویداد تاریخی، مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۱۹۹۹ تصویب کرد که هر سال از ۴ تا ۱۰ اکتبر بهعنوان «هفته جهانی فضا» گرامی داشته شود.
هفته جهانی فضا اکنون بزرگترین رویداد عمومی و آموزشی مرتبط با فناوریهای فضایی در جهان است؛ رویدادی که سالانه بیش از ۱۵ هزار برنامه در بیش از ۹۰ کشور را دربرمیگیرد. هدف اصلی آن، افزایش آگاهی مردم از نقش فضا در زندگی روزمره، ترغیب جوانان به تحصیل در علوم پایه و مهندسی، و ترویج همکاریهای بینالمللی در کاوشهای فضایی است.
اقتصاد و فناوری فضا؛ صنعتی چندصد میلیارد دلاری
فضا دیگر محدود به رؤیاهای علمی یا برنامههای دولتی نیست؛ بلکه صنعتی واقعی و سودآور است. گزارش بنیاد فضایی آمریکا (Space Foundation) در ۲۰۲۵ نشان میدهد که ارزش اقتصاد جهانی فضا در ۲۰۲۴ به حدود ۶۱۳ میلیارد دلار رسیده که نسبت به سال قبل رشد ۷٫۸ درصدی را نشان میدهد. بیش از سهچهارم این مبلغ مربوط به بخش خصوصی است؛ شرکتهایی مانند SpaceX، Blue Origin، OneWeb و دهها استارتآپ کوچک که با نوآوری در پرتابگرها، ماهوارهها و خدمات مخابراتی، عصر جدیدی از فعالیتهای فضایی را رقم زدهاند.
در این میان، فناوریهای فضایی تنها برای کاوش کهکشانها نیستند؛ بلکه در زمین نیز نقشی حیاتی دارند از پایش تغییرات اقلیمی و مدیریت منابع آب گرفته تا توسعه کشاورزی دقیق و سیستمهای ناوبری.
تحقیقات علمی در مدار زمین
ایستگاه فضایی بینالمللی (ISS) بهعنوان بزرگترین آزمایشگاه شناور بشر، در بیش از دو دهه فعالیت خود، میزبان بیش از ۴ هزار پروژه تحقیقاتی بوده است. تا ۲۰۲۴، نتایج این تحقیقات در قالب بیش از ۴۴۰۰ مقاله علمی منتشر شده است. پژوهشهایی که در شرایط بیوزنی انجام میشوند، درک ما از فیزیولوژی بدن، تولید مواد جدید، پرورش گیاهان در فضا و حتی درمان بیماریها را دگرگون کردهاند.
این دستاوردها، پایهگذار راهی هستند که در آینده به زیست پایدار در فضا و یا بر سطح سیارات دیگر خواهد انجامید.
شعار سال ۱۴۰۴؛ زندگی در فضا
شعار جهانی امسال، «Living in Space» یا «زندگی در فضا»، فراتر از یک رؤیاست. اکنون بحث بر سر چگونگی ساخت زیستگاههای پایدار، تأمین اکسیژن و آب، تولید غذا در محیط بسته و حفظ سلامت انسان در برابر تابشهای کیهانی است.
کشورهای پیشرو، پروژههایی چون ایستگاه فضایی قمری ناسا (Gateway)، سکونتگاههای سطح ماه و مأموریتهای سرنشیندار به مریخ را دنبال میکنند. در همین حال، شرکتهای خصوصی طرحهایی برای اقامتگاههای گردشگری در مدار پایین زمین در دست اجرا دارند.
در ایران نیز برنامههای هفته جهانی فضا با محوریت همین شعار برگزار میشود.
جایگاه ایران در عرصه فضایی
ایران در دو دهه اخیر گامهایی مؤثر برای توسعه فناوری فضایی برداشته است. طبق گزارشهای رسمی، کشور تا پایان ۲۰۲۵ برنامه دارد حدود ۲۰ ماهواره را طراحی، پرتاب یا آماده بهرهبرداری کند. ماهوارههای «زَفَر-۲»، «پایا» و «ناهید-۲» از جمله طرحهایی هستند که در دست اجرا قرار دارند و بخشی از آنها قرار است با موشک بومی «سُرخ» به مدار ارسال شوند.
هدفگذاری در ایران عمدتاً بر توسعه ماهوارههای سنجش از دور، ارتباطی و پژوهشی متمرکز است. در عین حال، همکاریهای علمی با مراکز بینالمللی و تربیت نیروی انسانی متخصص در دانشگاهها، نقشی کلیدی در آینده صنعت فضایی کشور خواهد داشت.
با وجود چالشهایی مانند محدودیتهای مالی و فنی، ایران از معدود کشورهای منطقه است که توانایی طراحی و پرتاب ماهواره از خاک خود را دارد ظرفیتی که با تداوم سرمایهگذاری و مشارکت دانشگاهها میتواند گسترش یابد.
چالشهای پیشروی زیست در فضا
اگرچه انسان به مرز زندگی فرازمینی نزدیکتر شده است، اما موانع علمی و فنی بسیاری همچنان پابرجاست. مهمترین چالشها عبارتند از:
۱. تابشهای کیهانی: انسان در فضا در معرض پرتوهای پرانرژی است که میتواند به DNA آسیب برساند و خطر سرطان را افزایش دهد.
۲. تأمین منابع: بازیافت کامل آب، اکسیژن و مواد غذایی در محیط بسته هنوز به کمال نرسیده است.
۳. انزوا و اثرات روانی: دوری طولانیمدت از زمین و محیط بسته زیستگاهها میتواند سلامت روان فضانوردان را تهدید کند.
۴. آلودگی فضایی: بیش از ۳۰ هزار قطعه زباله فضایی بزرگتر از ۱۰ سانتیمتر در مدار زمین شناخته شدهاند که خطر برخورد با ماهوارهها و ایستگاهها را بالا میبرد.
۵. مقررات حقوقی: هنوز چارچوب جامع و الزامآوری برای مالکیت منابع فضایی و فعالیتهای تجاری در اجرام آسمانی وجود ندارد.
ایران و جامعه جهانی در هفته فضا
در هفته جهانی فضا، کشورها و نهادهای علمی رویدادهای متنوعی برگزار میکنند. در ایران، سازمان فضایی، انجمن نجوم، دانشگاهها و مدارس با همکاری یکدیگر، برنامههایی چون کارگاههای طراحی فضاپیما، مسابقات نقاشی و رصد عمومی ماه و سیارات را اجرا میکنند.
موضوعات روزهای هفته جهانی فضا امسال در ایران شامل محورهایی چون «مهندسی سکونتگاههای فضایی»، «اقلیم و تشعشعات فضایی»، «کشاورزی و معدنکاوی فضایی»، «سامانههای پشتیبان حیات» و «پزشکی فضایی» است؛ موضوعاتی که همگی بر محور امکانپذیری زندگی در ورای زمین میچرخند.
نگاهی به آینده
هفته جهانی فضا یادآور این حقیقت است که فضا دیگر نه آرزویی دور، بلکه بخشی از واقعیت زندگی بشر است. فناوریهایی که امروز برای فضا ساخته میشوند، فردا در زمین به کار خواهند آمد؛ از سیستمهای تصفیه آب و انرژی خورشیدی گرفته تا پزشکی از راه دور و مواد فوقسبک.
اگرچه فاصله ما با سکونت در سیارات دیگر هنوز زیاد است، اما مسیر آغاز شده و نسل جدید دانشمندان و مهندسان، میراثدار این مسیر خواهند بود.
در این هفته، هرکس میتواند سهمی در این حرکت داشته باشد؛ با نگاه کردن به آسمان شب، با آموختن درباره فضا، یا با الهام گرفتن از بیکرانی که فراتر از جوّ زمین در انتظار ماست.
گزارش از: مریم ترکزاد
