یادداشت از خاطره امیری- دکتری شهرسازی: تصور کنید در یک روز تعطیل، یک گروه از جوانان با سطلهای رنگ، چند نیمکت چوبی و تعدادی گلدان، یک گوشه از خیابان را به یک فضای دنج و دلنشین تبدیل میکنند. این صحنه، در واقع چکیده اصلی مفهوم شهرسازی تاکتیکی است. این روش، یک انقلاب آرام در برابر فرآیندهای کند و پرهزینه شهرسازی سنتی است که به جای اتکا به طرحهای بزرگ و دولتی، قدرت را به دست مردم میدهد. در عصری که شهرها با چالشهای پیچیدهای چون گسترش بیرویه، ناکارآمدی حمل و نقل، و کاهش کیفیت فضاهای عمومی روبرو هستند، رویکردهای سنتی برنامهریزی شهری که اغلب کند، بروکراتیک و هزینهبر هستند، دیگر پاسخگوی نیازهای نوین جامعه نیستند. در این میان، شهرسازی تاکتیکی به عنوان یک رویکرد چابک و مشارکتی ظهور کرده است که با استفاده از مداخلات کوچک، موقت و کمهزینه، به دنبال ایجاد تغییرات سریع و پایدار در بافت شهری است. این جنبش، که گاهی با نامهایی چون «شهرسازی سبکپا» یا «مداخلهگری شهری» نیز شناخته میشود، به دنبال دموکراتیزه کردن فرآیندهای برنامهریزی و توانمندسازی شهروندان برای نقشآفرینی فعال در بهبود محیط زندگیشان است.
شهرسازی تاکتیکی بر مبنای سه اصل کلیدی عمل میکند که آن را از هر روش دیگری متمایز میکند:
۱. آزمایشی برای یک آینده بهتر: (موقتی بودن)
مهمترین ویژگی شهرسازی تاکتیکی، موقتی بودن پروژههای آن است. این طرحها دائمی نیستند، بلکه به صورت آزمایشی برای چند روز، هفته یا ماه اجرا میشوند. این رویکرد به طراحان و شهروندان اجازه میدهد تا ایدههای خود را بدون نگرانی از شکست یا هدر رفتن منابع مالی، آزمایش کنند. این مانند یک تمرین برای یک اجرای بزرگ است؛ اگر یک پارک موقت در یک پارکینگ بلااستفاده با استقبال مردم روبهرو شود، مسئولان میتوانند با اطمینان بیشتری برای تبدیل آن به یک فضای سبز دائمی اقدام کنند. این روش، ریسک را به حداقل میرساند و امکان ارزیابی و اصلاح مداوم را فراهم میکند.
۲. از ایده تا اجرا در یک چشم به هم زدن: (هزینه کم و سرعت بالا)
در حالی که پروژههای سنتی میتوانند سالها در مراحل برنامهریزی و تأمین بودجه بمانند، پروژههای تاکتیکی در سریعترین زمان ممکن اجرا میشوند. با استفاده از مصالح سادهای مثل رنگ، گچ، گلدانهای پلاستیکی و مبلمان دستساز، هزینهها به شکل چشمگیری کاهش مییابد. این سرعت و کمهزینه بودن به فعالان شهری اجازه میدهد تا به سرعت به نیازهای جامعه واکنش نشان دهند. به جای ماهها انتظار برای تأیید یک بودجه، یک ایده خوب میتواند در یک روز تعطیل به واقعیت تبدیل شود.
۳. مشارکت مردمی: شهری که توسط شهروندان ساخته میشود
شهرسازی تاکتیکی یک حرکت از پایین به بالا است. این روش به طور کامل از مشارکت فعال و خودجوش مردم، هنرمندان، کسبوکارهای محلی و گروههای اجتماعی بهره میبرد. این رویکرد، فرآیند طراحی را از بوروکراسی به دل جامعه منتقل میکند. وقتی مردم خودشان در طراحی و اجرای یک پروژه نقش دارند، حس مالکیت و مسئولیتپذیری در آنها تقویت میشود. این مشارکت، منجر به خلق راهحلهایی میشود که واقعاً با نیازهای روزمره و فرهنگی مردم آن منطقه همخوانی دارد. شهر دیگر یک فضای بیروح و ساختهشده توسط دیگران نیست، بلکه خانهای است که مردم با دستهای خود آن را میسازند.
شهرسازی تاکتیکی به دلیل انعطافپذیری و هزینه کم، کاربردهای متنوعی در حل مشکلات شهری دارد. این رویکرد به ویژه در ایجاد فضاهای عمومی جذاب، بهبود ایمنی، و تقویت حس تعلق به جامعه مؤثر است. یکی از اصلیترین کاربردهای شهرسازی تاکتیکی، تبدیل فضاهای ناکارآمد به مکانهایی پرجنبوجوش و جذاب است. این پروژهها به شهروندان فرصت میدهند تا از فضاهایی که پیشتر فقط برای خودروها بودند، استفاده کنند.
میدان تایمز، نیویورک در سال ۲۰۰۹، شهرداری نیویورک در یک اقدام تاکتیکی، بخشهایی از خیابانهای منتهی به میدان تایمز را به روی خودروها بست. به جای آسفالت، صندلیهای تاشو و میزهای موقت قرار داده شد. این پروژه که ابتدا آزمایشی بود، با استقبال بینظیر مردم و کاهش تصادفات، به یک تغییر دائمی تبدیل شد. امروزه، میدان تایمز یکی از شناختهشدهترین پیادهراههای جهان است که به دلیل این مداخله ساده شکل گرفت. از دیگر نمونهها پارکلتها (Parklets) در سانفرانسیسکو هستند. پارکلتها فضاهای کوچک عمومی هستند که با تبدیل یک یا دو جای پارک خودرو به یک منطقه تفریحی کوچک ساخته میشوند. این فضاها اغلب دارای نیمکت، فضای سبز و حتی قفسههای کتاب هستند و توسط کسبوکارهای محلی یا گروههای اجتماعی اداره میشوند. این ایده ساده، فضاهای شهری را به مکانهایی برای استراحت، گفتگو و تعاملات اجتماعی تبدیل میکند.
بسیاری از پروژههای تاکتیکی با هدف کاهش سرعت خودروها و افزایش ایمنی عابران پیاده و دوچرخهسواران اجرا میشوند. این پروژهها اغلب از رنگ، موانع فیزیکی و علائم موقت برای تغییر رفتار رانندگان استفاده میکنند. تقاطعهای رنگی در کانزاسسیتی، میسوری گروهی از هنرمندان و فعالان محلی، تقاطعهای خطرناک را با نقاشیهای بزرگ و رنگارنگ پوشاندند. این اقدام نه تنها فضای بصری شهر را زیباتر کرد، بلکه توجه رانندگان را جلب و سرعت آنها را کاهش داد. این پروژهها به طور موقت اجرا شدند، اما پس از موفقیت، شهرداری طرحهای دائمی را برای برخی از این تقاطعها در نظر گرفت. هم چنین خطوط دوچرخهسواری پاپ-آپ در بسیاری از شهرها، به خصوص در دوران همهگیری کرونا، خطوط دوچرخهسواری موقت با استفاده از رنگ و موانع پلاستیکی ایجاد شدند تا مردم بتوانند با اطمینان بیشتری از دوچرخه برای رفتوآمد استفاده کنند. این پروژهها به سرعت اجرا شدند و به شهرها کمک کردند تا زیرساختهای حملونقل پایدار خود را به صورت آزمایشی توسعه دهند.
شهرسازی تاکتیکی ابزاری مؤثر برای احیای فضاهای شهری رها شده یا کماستفاده است. این پروژهها میتوانند به سرعت یک مکان فراموششده را به یک مرکز فعالیتهای اجتماعی تبدیل کنند. از نمونه موفق آن میتوان به بازار پاپ-آپ در یک پارکینگ متروکه، کپنهاگ اشاره کرد. در کپنهاگ، یک پارکینگ بزرگ و بلااستفاده به یک بازار موقت تبدیل شد که میزبان فروشندگان مواد غذایی، هنرمندان و رویدادهای فرهنگی بود. این بازار نه تنها یک فضای خالی را پر کرد، بلکه به یک مرکز جدید اجتماعی برای مردم محلی تبدیل شد. موفقیت این پروژه باعث شد تا مقامات شهری به فکر استفاده دائمی از این فضا بیفتند. همچنین باغهای اجتماعی موقت در برلین از دیگر نمونههای این موضوع است. در زمینهای خالی و رها شده برلین، گروههای اجتماعی با استفاده از جعبههای چوبی، خاک و بذر، باغهای موقت ایجاد کردند. این باغها به مردم محلی فرصت دادند تا محصولات خود را بکارند و به فضای سبز و اجتماعی دسترسی داشته باشند، در حالیکه برنامهریزی برای کاربری دائمی آن زمینها در حال انجام بود.
این نمونهها نشان میدهند که شهرسازی تاکتیکی فراتر از یک تغییر ساده بصری است؛ این یک ابزار قدرتمند برای حل مشکلات پیچیده شهری، تقویت حس تعلق و توانمندسازی شهروندان است.
با وجود مزایای فراوان، شهرسازی تاکتیکی با چالشهایی نیز روبرو است. برخی منتقدان بر این باورند که این رویکرد ممکن است به عنوان یک راهحل سطحی و موقت برای مشکلات عمیقتر شهری عمل کند، بدون آنکه به مسائل ریشهای مانند نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی بپردازد. همچنین، خطر عدم عدالت فضایی وجود دارد؛ به این معنا که اگر مشارکتکنندگان عمدتاً از مناطق مرفه باشند، ممکن است پروژهها فقط در این مناطق اجرا شوند و مناطق کمبرخوردار از مزایای آن محروم بمانند.
با این حال، به عنوان ابزاری برای دموکراتیزه کردن طراحی شهری و ایجاد حس تعلق در میان شهروندان، شهرسازی تاکتیکی پتانسیل زیادی برای شکلدهی به شهرهای آینده دارد. این رویکرد به ما نشان میدهد که تحول شهری میتواند از پایین به بالا، با ایدههای خلاقانه و عملگرایانه شهروندان آغاز شود و منجر به ایجاد فضاهایی گردد که نه تنها کارآمدتر، بلکه انسانیتر و زیباتر هستند.
منابع
Lydon, M., & Garcia, A. (2015). Tactical Urbanism: Short-term Action for Long-term Change. Island Press.
Moura, F., & Santos, J. (2020). Tactical Urbanism as a tool for urban regeneration: A case study of public spaces in Lisbon. Journal of Urban Design, 25(4), 543-561.
Houghton, A. (2018). Tactical Urbanism: Using temporary and low-cost projects to create long-term change. Journal of the American Planning Association, 84(2), 173-181.
Speck, J. (2012). Walkable City: How Downtowns Can Save America, One Step at a Time. Farrar, Straus and Giroux.
