28 آبان 1405

شهرها پیش از آنکه ساخته شوند، باید فهمیده شوند

17 آبان 1405

ریحانه سادات سجادی

یادداشت از شقایق نصیری- پژوهشگر جهاددانشگاهی واحد اصفهان: شهر، فراتر از مجموعه‌ای از بناها، خیابان‌ها و زیرساخت‌ها، برآیند زندگی انسان‌ها، روابط اجتماعی، خاطره‌های جمعی و تجربه تاریخی نسل‌هایی است که در آن زیسته‌اند. هر خیابان، محله و فضای عمومی، بخشی از روایت یک جامعه را در خود جای داده است و هر تصمیم درباره آینده شهر، به‌نوعی تصمیم‌گیری درباره کیفیت زندگی، فرصت‌های زیستن و سرنوشت نسل‌های آینده است. از این منظر، شهرسازی صرفاً دانشی برای سامان‌دهی کالبد و توسعه فیزیکی شهرها نیست؛ بلکه تلاشی برای فهم پیچیدگی‌های زندگی شهری و ایجاد تعادل میان نیازهای انسانی، ظرفیت‌های محیطی و الزامات توسعه است.

روز جهانی شهرسازی، فرصتی برای تأمل در همین معنا و بازاندیشی در مسئولیت‌هایی است که در قبال شهرها و آینده آن‌ها بر عهده داریم. شعار امسال، جوامع پویا و برخوردار از کیفیت زندگی، با برنامه‌ریزی شهری ساخته می‌شوند، بر این واقعیت تأکید دارد که کیفیت شهرها حاصل مجموعه‌ای از تصمیم‌های آگاهانه، پیوسته و مبتنی بر شناخت است. شهر مطلوب، محصول توسعه شتاب‌زده کالبدی نیست؛ بلکه در فرآیندی شکل می‌گیرد که در آن شناخت ویژگی‌های اجتماعی و فرهنگی، توزیع عادلانه فرصت‌ها و امکانات، حفاظت از منابع طبیعی، صیانت از هویت مکانی و مشارکت شهروندان، جایگاهی بنیادین دارند.

امروز شهرها در مواجهه با مسائلی قرار گرفته‌اند که دیگر نمی‌توان آن‌ها را به‌صورت مجزا و در چارچوب راه‌حل‌های مقطعی بررسی کرد. تغییرات اقلیمی، نابرابری‌های فضایی، تحولات جمعیتی، مهاجرت، محدودیت منابع آب و محیط‌زیست، تغییر الگوهای سکونت و دگرگونی شیوه‌های زندگی، همگی بر یکدیگر اثر می‌گذارند و آینده شهرها را تحت تأثیر قرار می‌دهند. در چنین شرایطی، برنامه‌ریزی شهری بیش از هر زمان دیگری به نگاهی میان‌رشته‌ای، آینده‌نگر و مسئله‌محور نیاز دارد؛ نگاهی که بتواند فراتر از مسائل روزمره، روندهای در حال شکل‌گیری را شناسایی کند، پیامدهای تصمیم‌های امروز را بسنجد و امکان انتخاب مسیرهای مطلوب‌تر برای آینده را فراهم آورد.

در این میان، پژوهش نقشی اساسی در تبدیل مسائل پراکنده شهری به شناختی منسجم و قابل اتکا ایفا می‌کند. تصمیم‌گیری درباره شهر، بدون شناخت دقیق از ساختار جمعیتی، تحولات اجتماعی، ویژگی‌های فرهنگی، ظرفیت‌های اقتصادی و محدودیت‌های محیطی، می‌تواند به راه‌حل‌هایی منجر شود که اگرچه در کوتاه‌مدت پاسخگوی برخی نیازها هستند، در بلندمدت بر پیچیدگی مسائل شهری می‌افزایند. ازاین‌رو، پیوند میان دانش تخصصی، پژوهش‌های کاربردی و فرآیندهای مدیریت و سیاست‌گذاری شهری، ضرورتی انکارناپذیر برای حرکت به سوی توسعه‌ای متوازن و پایدار است.

معاونت پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی واحد اصفهان، با چنین نگاهی، مطالعات شهری را عرصه‌ای برای شناخت علمی مسائل، فهم پیوندهای اجتماعی و فضایی و ارائه راهکارهایی متناسب با واقعیت‌ها و ظرفیت‌های بومی می‌داند. بهره‌گیری از توان پژوهشگران حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی، شهری و گردشگری و توسعه همکاری با نهادهای اجرایی و مدیریت شهری، در راستای ایفای نقشی مؤثر در فرآیند شناخت، تحلیل و تصمیم‌سازی برای آینده شهرها قرار دارد. باور ما بر این است که پژوهش زمانی به اثربخشی واقعی می‌رسد که از مرز تولید اطلاعات و گزارش‌ها فراتر رود و بتواند در بهبود کیفیت تصمیم‌ها و ارتقای زندگی شهروندان نقش‌آفرین باشد.

برای اصفهان، این ضرورت ابعادی عمیق‌تر دارد. شهری که هویت تاریخی و فرهنگی آن در پیوندی ناگسستنی با ساختار فضایی، میراث معماری، نظام اجتماعی و بستر طبیعی‌اش شکل گرفته، نمی‌تواند آینده خود را صرفاً بر مبنای الگوهای متعارف توسعه شهری تعریف کند. حفاظت از میراث تاریخی، مواجهه با محدودیت‌های زیست‌محیطی و منابع آب، سامان‌دهی تحولات جمعیتی، بازآفرینی محلات و ارتقای کیفیت فضاهای عمومی، نیازمند شناختی چندبعدی از شهر و درک پیوند میان گذشته، حال و آینده آن است. توسعه اصفهان زمانی می‌تواند واجد معنا و پایداری باشد که ضمن پاسخ‌گویی به نیازهای امروز، سرمایه‌های تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و طبیعی آن را برای نسل‌های آینده حفظ کند.

گرامیداشت روز جهانی شهرسازی، برای ما یادآور این مسئولیت مشترک است که آینده شهرها نه در تصمیم‌های منفرد و راه‌حل‌های کوتاه‌مدت، بلکه در پیوند میان شناخت علمی، برنامه‌ریزی سنجیده، مدیریت مسئولانه و مشارکت آگاهانه شهروندان شکل می‌گیرد. معاونت پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی واحد اصفهان، ضمن گرامیداشت این روز، بر تداوم نقش‌آفرینی پژوهش در شناخت و حل مسائل شهری و تقویت ارتباط میان مراکز علمی، نهادهای تصمیم‌گیر و جامعه تأکید می‌کند.

زیرا شهر مطلوب، شهری نیست که صرفاً بیشتر ساخته شده باشد؛ شهری است که بهتر شناخته شده، هوشمندانه‌تر برنامه‌ریزی شده و امکان زندگی شایسته‌تری را برای همه شهروندان خود فراهم کرده باشد.

مطالب مرتبط