یادداشت از الهام قاسمی، دکتری شهرسازی و عضو هیئت علمی جهاددانشگاهی اصفهان: با توجه به آنچه در یادداشت قبلی بیان کردیم، با اتکا به پژوهشهای علمی و روندهای نوظهور، میتوان چارچوبهای زیر را ذیل سیمای گردشگری شهری آینده ترسیم کرد:
- همگرایی داده و تجربه در شهرهای هوشمند و گردشگری هوشمند
- پایداری و گردشگری مسئولانه: به سوی همزیستی اکولوژیک و اجتماعی
- امنیت، سلامت و تابآوری
- شخصیسازی و تجارب همهجانبه گردشگران
- اشکال نوین اقامت، کاربری فضا و «فضاهای سوم»
در یادداشت اول، همگرایی بین داده و تجربه در شهرهای هوشمند و اهمیت بهرهگیری از هوش مصنوعی و فناوری اطلاعات در گردشگری هوشمند مورد بحث قرار گرفت. با توجه به اینکه در جهان امروز، آگاهی عمومی نسبت به مسائل زیستمحیطی و اجتماعی به شکل قابل توجهی افزایش یافته است، گردشگران نیز به دنبال تجربیاتی هستند که کمترین اثر منفی را بر محیط زیست بر جای گذاشته و برای جوامع محلی مفید باشند. از این رو یادداشت حاضر تمرکز بر موضوع پایداری و گردشگری مسئولانه دارد (Mondal & Samaddar, 2022).
گردشگری به عنوان یکی از بزرگترین صنایع جهانی، همواره نقش مهمی در توسعه اقتصادی و اجتماعی ایفا کرده است. با این حال، رشد بیرویه و عدم توجه به پیامدهای زیستمحیطی و اجتماعی زمینهساز چالشهای قابل توجهی شده است. در این راستا، مفهوم گردشگری مسئولانه به عنوان یک رویکرد نوین و ضروری مطرح شده است (Honey, 2008) . این نوع گردشگری یک فلسفه عملی است که بر ایجاد تعادل میان نیازهای گردشگران، جوامع محلی و محیط زیست تأکید دارد و مسافران را تشویق میکند تا سفرهایی آگاهانه و مسئولانه داشته باشند؛ سفرهایی که کمترین آسیب را به محیط زیست وارد کنند و بیشترین سود را برای جوامع محلی فراهم آورند(Buckley, 2011).
اهمیت گردشگری مسئولانه را میتوان در سه حوزه اصلی بررسی کرد: حفظ محیط زیست، حمایت از جوامع محلی و پشتیبانی از اقتصاد پایدار. در حوزه زیستمحیطی، گردشگری مسئولانه تلاش میکند اثرات منفی بر اکوسیستمها را کاهش دهد. این هدف از طریق اقداماتی نظیر کاهش انتشار گازهای گلخانهای، حفاظت از تنوع زیستی و مدیریت منابع طبیعی مثل آب و انرژی محقق میشود.(Buckley, 2003) به عنوان نمونه، انتخاب اقامتگاههای سازگار با محیط زیست و استفاده از وسایل حمل و نقل کمکربن میتواند گامهای مفیدی در این زمینه باشند. در حوزه اجتماعی، گردشگری مسئولانه بر ارتقای کیفیت زندگی جوامع محلی تمرکز دارد. ایجاد فرصتهای شغلی، حمایت از فرهنگ بومی، توجه به سنتها و مشارکت دادن جوامع در تصمیمگیریهای مرتبط با گردشگری از جمله راهکارهای تحقق این هدف هستند. گردشگران مسئول نیز با خرید محصولات محلی و حمایت از کسبوکارهای کوچک، ضمن تقویت اقتصاد محلی، به حفظ هویت فرهنگی نیز کمک میکنند. در حوزه اقتصادی، گردشگری مسئولانه با هدف توزیع عادلانه منافع حاصل از گردشگری فعالیت میکند. این رویکرد ضمن افزایش فرصتهای شغلی و سطح زندگی در جوامع محلی، میتواند بر کاهش فقر نیز تأثیر مثبت بگذارد. همچنین حمایت از کسبوکارهای محلی و توسعه گردشگری پایدار به استحکام یک اقتصاد مقاوم و پایدار کمک میکند(Goodwin, 2011) .
در راستای دستیابی به پایداری در گردشگری، شهرهای آینده نیازمند برنامهریزیهای جامع و نوآور در زیرساختها هستند. این شامل معماری و زیرساختهای سبز، استفاده از حملونقل پاک، مدیریت کارآمد پسماند، توسعه اقتصاد چرخشی، مدیریت ظرفیت برد، مقابله با پیامدهای نامطلوب گردشگری انبوه، همچنین حفاظت از تنوع زیستی و فرهنگی و ایجاد هابهای حملونقل چندوجهی برای سهولت جابهجایی است. همچنین مدیریت هوشمندانه تجمع گردشگران و هدایت آنها به مناطق کمتر شناختهشده، بهرهگیری از فناوریهای پیشرفته برای کاهش پسماند، ترویج محصولات محلی، مشارکت دادن جوامع محلی در فرآیند تصمیمگیری و استفاده از منفعتهای اقتصادی از دیگر گامهای کلیدی محسوب میشود. حفظ میراث فرهنگی و تنوع زیستی نیز به عنوان بخشی جداییناپذیر از تجربه گردشگری باید در اولویت قرار گیرد. با اجرای این راهبردها، شهرها میتوانند به مقاصدی جذاب، مسئولانه و پایدار تبدیل شوند و آیندهای درخشان برای صنعت گردشگری رقم بزنند. بههمین منظور راهکارهای زیر در راستای حرکت به سمت گردشگری مسئولانه مورد توجه است:
- معماری و زیرساختهای سبز: ساختمانهای با مصرف انرژی بهینه، فضاهای سبز شهری بیشتر، و سیستمهای مدیریت پسماند کارآمد، از ویژگیهای شهرهای آینده خواهند بود که بر تجربه گردشگری تأثیر مثبت میگذارند.
- حملونقل سبز: تاکید بر استفاده از وسایل حملونقل عمومی برقی، دوچرخهسواری، و پیادهروی افزایش خواهد یافت. شهرهای آینده زیرساختهای لازم برای این نوع حملونقل را گسترش خواهند داد. خودروهای خودران اشتراکی و الکتریکی نیز نقش مهمی ایفا خواهند کرد. توسعه شبکههای حملونقل عمومی کاملاً الکتریکی، گسترش مسیرهای ایمن دوچرخهسواری و پیادهروی، و ارائه هابهای حملونقل چندوجهی که به راحتی امکان جابجایی بین وسایل نقلیه مختلف (قطار، اتوبوس، دوچرخه اشتراکی، خودروی خودران اشتراکی) را فراهم میکنند. اپلیکیشنهای هوشمند، بهینهترین و پایدارترین مسیر را با ترکیب این گزینهها پیشنهاد خواهند داد.
- کاهش اثرات منفی گردشگری: شهرها با استفاده از فناوری و برنامهریزی هوشمند، سعی در مدیریت ازدحام گردشگران (Overtourism) در نقاط خاص و توزیع آنها در مناطق کمتر شناخته شده خواهند داشت. همچنین، تشویق به مصرف محصولات محلی و حمایت از کسبوکارهای کوچک در دستور کار قرار خواهد گرفت. این رویکردها همسو با اهداف توسعه پایدار در گردشگری است که توسط سازمان جهانی گردشگری (UNWTO) ترویج میشود (UNWTO).
- اقتصاد چرخشی (Circular Economy) در گردشگری: تاکید بر کاهش پسماند از طریق طراحی محصولات و خدمات گردشگری با قابلیت استفاده مجدد، تعمیر، و بازیافت. هتلها به سمت مدلهای «پسماند صفر» حرکت کرده و از مواد اولیه پایدار و محلی استفاده خواهند کرد (Hall et al, 2021).
- مدیریت فعال «ظرفیت برد» (Carrying Capacity) و مقابله با «گردشگری انبوه مخرب» (Overtourism): با استفاده از دادههای لحظهای و مدلهای پیشبینی، شهرها میتوانند جریان گردشگران را به صورت پویا مدیریت کنند، از طریق سیستمهای رزرو هوشمند، قیمتگذاری متغیر، و هدایت فعال گردشگران به جاذبههای کمتر شناختهشده یا در ساعات خلوتتر. توسعه «گردشگری جامعهمحور» (Community-Based Tourism) که منافع اقتصادی را مستقیماً به جوامع محلی میرساند و آنها را در تصمیمگیریها مشارکت میدهد، اهمیت مییابد (Dodds & Butler, 2023).
- حفاظت از تنوع زیستی و فرهنگی: اجرای پروژههای گردشگری با تاکید بر احیای اکوسیستمهای شهری (مانند رودخانهها یا تالابهای شهری) و حفاظت از میراث فرهنگی ملموس و ناملموس، با مشارکت فعال گردشگران (مثلاً در قالب گردشگری داوطلبانه) امکان پذیر خواهد بود.
برای تحقق گردشگری مسئولانه، همکاری همه ذینفعان از جمله گردشگران، فعالان صنعت گردشگری، دولتها و جوامع محلی بسیار ضروری است. گردشگران میتوانند با انتخاب مقاصد سفر پایدار، استفاده از خدمات مسئولانه و رعایت آداب و رسوم جوامع میزبان نقش خود را ایفا کنند. صنعت گردشگری باید با ارائه خدمات پایدار، آموزش کارکنان و همکاری با جوامع محلی در این مسیر گام بردارد. دولتها نیز با تنظیم قوانین مناسب، حمایت از پروژههای گردشگری پایدار و آگاهیرسانی عمومی میتوانند تأثیرگذار باشند. نهایتاً، جوامع محلی با حفظ فرهنگ و سنتهای خود، مشارکت فعال در تصمیمگیریها و فراهم آوردن خدمات گردشگری مسئولانه نقش مهمی در این فرآیند دارند.
منابع
- Buckley, R. (2011). Tourism and environment. Annual review of environment and resources, 36(1), 397-416.
- Butler, R. W., & Dodds, R. (2023). Overtourism: Trends, issues, impacts and implications. In Routledge Handbook of Trends and Issues in Global Tourism Supply and Demand (pp. 246-255). Routledge.
- Hall, C. M., Scott, D., & Gössling, S. (2021). Pandemics, transformations and tourism:: Be Careful what you wish for. In Global Tourism and COVID-19 (pp. 123-144). Routledge.
- Honey, M. (2008). Ecotourism and sustainable development: Who owns paradise? Island Press.
- Mondal, S., & Samaddar, K. (2022). Responsible tourism towards sustainable development: Literature review and research agenda. Trends in Asia Pacific Business and Management Research, 85-122.
- UNWTO. Tourism for Sustainable Development Goals.
