در این نشست، با بررسی دستورالعمل جدید وزارت راه و شهرسازی در حوزه مشارکت عمومی در طرحهای شهری، نسبت به تغییرات آییننامهای که منجر به بازگشت رویکرد «دولتیمحور» در مدیریت طرح جامع اصفهان شده است، هشدار داده شد؛ تغییری که میتواند قدرت تصمیمگیری مدیریت شهری و نقش فعال شهروندان را در تعیین آینده شهر با چالش جدی مواجه کند.
چالش مشارکت «جامعه لحظهای» در فرایند طرحهای جامع شهری
پرویز پیران، مشاور ارشد سازمان ملل، در نشست تخصصی «چالشهای مشارکت عمومی در طرحهای جامع شهری»، با ارزیابی تجربه مشارکت اجتماعی در اصفهان، آن را در چارچوب شرایط فعلی ایران تجربهای موفق اما محدود قلمداد میکند.
وی تأکید دارد که مشارکت واقعی فراتر از لایههای سطحی نظرسنجی یا حضور نمایشی شهروندان است؛ بلکه تحقق آن مستلزم بازتعریف ساختار قدرت، شکلگیری نهادهای واسط مردمی و به رسمیت شناختن حق واقعی شهروندان برای دخالت در سرنوشت جامعه است.
از دیدگاه او، مشارکت زمانی معنا پیدا میکند که از حالت «نمایندگی» و «اطلاعرسانی» فراتر رفته و به ابزاری برای تصمیمگیری مستقیم تبدیل شود.
همچنین پیران با اشاره به تحولات اجتماعی، هشدار میدهد که جامعه ایران از وضعیت «آستانهای» (تمرکز بر نیازهای روزمره) به وضعیت «لحظهای» گذر کرده است؛ وضعیتی که در آن به دلیل نبود چشمانداز روشن و بحرانهای لحظهای، برنامهریزی بلندمدت و مشارکت دادن شهروندان با چالشهای جدی روبروست.
وی معتقد است برای عبور از این بحران، باید از بازتولید کورکورانه الگوهای غربی پرهیز کرد و به دنبال اقتباسی بود که با زمینههای تاریخی و نیازهای واقعی اقشار مختلف جامعه، بهویژه گروههای آسیبپذیر، همسو باشد تا برنامهریزی شهری از خدمت به سرمایه، به سمت پاسخگویی به نیازهای همگانی حرکت کند.
چرا در شرایط محدودیت منابع آبی، به دنبال توسعه سکونتگاهی در مجموعه شهری اصفهان هستیم؟
مهدی طغیانی، نماینده مردم اصفهان در مجلس، در این نشست تخصصی، بر این نکته تأکید کرد که مشارکت موثر شهروندان و نخبگان در تدوین طرح جامع اصفهان، مستلزم ایجاد کانالهای شفاف برای ارائه نظرات و درک عمیق از چالشهای موجود شهر است. او معتقد است نخستین قدم در مسیر مشارکت، تبیین شفاف مسائل شهری برای مردم است تا بدانند هدف از طرح جامع چیست و چگونه میتوانند در تصمیمگیریها نقش داشته باشند.
طغیانی با اشاره به بحران خشکی زایندهرود، این مسئله را به عنوان نمونهای بارز از ضرورت آگاهیبخشی مطرح کرد. وی توضیح داد که مردم اصفهان اکنون بهخوبی از پیامدهای فرونشست زمین و خشکی رودخانه آگاه هستند و در هرگونه بازنگری در طرح جامع، اولویت نخست را احیای جریان آب میدانند.
وی خاطرنشان کرد که توسعه بیرویه و مهاجرپذیری کلانشهر، باعث شده تا بارگذاری جمعیتی در مناطق پیرامونی (مانند بهارستان، فولادشهر و شاهینشهر) بسیار فراتر از ظرفیت منابع آبی منطقه باشد.
در نهایت، وی با انتقاد از روند فعلی توسعه، پرسش جدی خود را مطرح کرد: وقتی میدانیم افزایش جمعیت و تغییر کاربری اراضی (مانند مناطق جدید فولادشهر و سپاهانشهر) فشار بر منابع آب را تشدید میکند، چرا همچنان به دنبال توسعه سکونتگاهی در این محدوده هستیم؟ او تأکید کرد که توسعه جمعیتی در اصفهان باید با واقعیتهای اقلیمی و ظرفیتهای محدود منابع آبی همسو شود، در غیر این صورت، تنها به پیچیدهتر شدن بحرانهای زیستمحیطی دامن زده خواهد شد.
ضرورت تغییر نقش مشاوران
قهرمان صمیمی، مشاور طرح جامع شیراز، در این نشست بر ضرورت تغییر نقش مشاوران از صرفاً ارائه خدمات فنی به «واسطه میان مردم، ذینفعان و دولت» تأکید کرد. وی با اشاره به محدودیتهای ساختاری و ضعف نهادهای اجتماعی در ایران، معتقد است در چنین شرایطی، «کنشگران هوشمند» و ابتکارات فردی و گروهی تنها راه عبور از انسدادهای ساختاری و پیشبرد مشارکت است.
او با یادآوری مفهوم «کنشگران مرزی»، نقش مشاوران را در ایجاد پیوند میان جامعه و نظام حکمرانی حیاتی دانست. صمیمی همچنین هشدار داد که گسترش بیرویه و بدون برنامهریزی مشارکت، ممکن است بهجای همگرایی، منجر به «واگرایی» و تشتت آرا شود. وی بر لزوم مدیریت ریسکهایی نظیر رانت اطلاعاتی و تأثیرگذاری گروههای خاص بر محتوای طرحها تأکید کرد.
در نهایت، وی خواستار ورود جدی متخصصان علوم انسانی و اجتماعی به بدنه شرکتهای مشاور شد و تأکید کرد که مشاوران نباید صرفاً بهعنوان نیروی مقطعی، بلکه باید بهعنوان بخشی از ساختار اصلی، با بهرهگیری از ظرفیتهای اجتماعی، به تقویت مشارکت در طرحهای جامع بپردازند.
تجربه اصفهان و نقش جهاددانشگاهی در ایجاد بسترهای مشارکت عمومی در طرحهای شهری
الهام قاسمی، معاون پژوهشی جهاددانشگاهی اصفهان، در این نشست بر اهمیت بیسابقه تجربه اصفهان در زمینه مشارکت عمومی برای تدوین طرح جامع شهری تأکید کرد.
او با اشاره به نقش کلیدی جهاددانشگاهی اصفهان در انجام فرآیند مشارکت عمومی شهروندان و نخبگان شهر اصفهان از سال 1397 در مرحله اول طرح جامع اصفهان، بر ضرورت استفاده از خروجیهای علمی و تجربی برای بهبود کیفیت تصمیمگیریها در طرحهای جامع تأکید کرد. از نظر وی، تجربه اصفهان در ایجاد بسترهای مشارکت، میتواند الگویی برای سایر شهرها باشد، مشروط بر اینکه این مشارکتها مبتنی بر دانش و با رویکردی علمی و ساختارمند در تمامی مراحل طرح در جریان باشند.
اهمیت اثرگذاری مشارکت عمومی بر محتوا و جهتگیریهای مدیران شهری
مهدی ژیانپور تأکید کرد که مشارکت عمومی نباید تنها یک اقدام نمایشی باشد، بلکه باید بهگونهای طراحی شود که مستقیماً بر «محتوا» و «جهتگیریهای» طرح جامع اثر بگذارد. از نظر وی، اگر مشارکت نتواند مسیر تصمیمگیریها را تغییر دهد یا دیدگاههای جامعه را در بدنه طرح منعکس کند، تنها یک فرآیند تشریفاتی خواهد بود. او بر این باور است که مشارکت واقعی زمانی محقق میشود که جامعه بتواند در لایههای مختلف تدوین طرح، نقش فعال و تأثیرگذار داشته باشد.
چالش برنامهریزی مشارکتی بدون حضور واقعی مردم
نعمتالله اکبری با نگاهی تجربی به موضوع مشارکت، خاطرنشان کرد که برنامهریزی مشارکتی بدون حضور واقعی و مؤثر مردم، عملاً امکانپذیر نیست. وی معتقد است که برای رسیدن به طرحهای جامع موفق، باید از حالت برنامهریزیِ «از بالا به پایین» فاصله گرفت و بستری فراهم کرد که در آن مردم به عنوان ذینفعان اصلی، در فرآیند برنامهریزی مشارکت داشته باشند. به گفته او، بدون این حضور، طرحهای تدوینشده با چالشهای جدی در مرحله اجرا و پذیرش اجتماعی مواجه خواهند شد.
عقبگرد در مدیریت طرح جامع اصفهان؛ بازگشت به رویکرد دولتیمحور
احسان مالکیپور، مدیر هماهنگی طرح جامع اصفهان، با انتقاد از تغییرات آییننامهای اخیر، نسبت به «دولتیشدن» دوباره فرایند تهیه طرحهای جامع هشدار داد. وی با اشاره به تجربه موفق سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰، تأکید کرد که در آن دوره، مدیریت شهری و مشارکت فعال بیش از ۶ هزار شهروند، ستون اصلی پیشرفت طرح بود.
به گفته وی، در مدل پیشین، شورای اسلامی شهر ریاست شورای راهبری را بر عهده داشت و مدیریت شهری با بهرهگیری از سرمایههای اجتماعی، اطلاعاتی و انسانی، نقش محوری را ایفا میکرد. اما با تغییرات آییننامههای جدید از سال ۱۴۰۲، کنترل فرایند از مدیریت شهری سلب و به سمت نهادهای دولتی سوق داده شده است؛ بهطوری که دولت اکنون ریاست یا دبیری اکثر نهادهای تصمیمساز، از جمله شورای راهبری، را در اختیار گرفته است. این عقبگرد در ترتیبات نهادی، قدرت مشارکت شهروندان و مدیریت محلی را در تعیین آینده اصفهان با چالش جدی مواجه میکند. در همین راستا شورای شهر اصفهان در اعتراض به روند تصویب طرح جامع اصفهان، در جلسات شورایعالی شرکت نکرد.
الزام مشارکت عمومی شهروندان در تمامی مراحل تهیه طرحهای جامع شهری در دستورالعمل جدید
سحر نداییطوسی، عضو هیأتعلمی دانشگاه شهید بهشتی، در وبیناری تخصصی، ابعاد دستورالعمل جدید وزارت راه و شهرسازی برای مشارکت عمومی در طرحهای جامع شهری را تشریح کرد. وی تأکید کرد که این دستورالعمل با هدف گذار از مشارکتهای «نمایشی» به سمت «مشارکت واقعی و ساختارمند» تدوین شده است.
بر اساس این مصوبه، مشاوران موظفند مشارکت را در تمام مراحل از تهیه و اجرا تا بازنگری طرح تحقق بخشند. نکته کلیدی اینجاست که در صورت تشخیص مشارکت غیرواقعی توسط ادارات کل راهوشهرسازی، امکان توقف فرایند و عدم پرداخت حقالزحمه مشاور وجود خواهد داشت. همچنین، شهرها بر اساس میزان پیچیدگی دستهبندی میشوند تا سطوح مختلف مشارکت (از پایه تا توانمندساز) و مشوقهای مالی متناسب با آن تعیین گردد. ایجاد «داشبورد شفاف» نیز برای نظارت شهروندان بر روند پیگیری نظراتشان، از دیگر ضرورتهای این رویکرد جدید است.



